Zašto se anksioznost pojačava dolaskom jeseni i kako da je držimo pod kontrolom

15.09.2026. | 22:18 Dodaj BL Portal kao Google izvor

Dolazak jeseni za neke ljude znači prijatnije temperature i povratak svakodnevnoj rutini, dok kod drugih donosi pojačanu napetost, umor i lošije raspoloženje. Izraz jesenja anksioznost često se koristi kada se takve tegobe ponavljaju završetkom ljeta, ali on ne predstavlja zvaničnu medicinsku dijagnozu. Važno je da razlikujemo prolaznu reakciju na promjenu godišnjeg doba od sezonskog afektivnog poremećaja, odnosno depresije sa sezonskim obrascem.

Zašto se kod nekih ljudi anksioznost pojačava baš dolaskom jeseni

Sa kraćim danima dobijamo manje prirodne svjetlosti, mijenjamo dnevnu rutinu i sve više vremena provodimo u zatvorenom prostoru. Sve te promjene mogu da utiču na san, energiju i raspoloženje, posebno kod osoba koje su osjetljive na sezonske promjene. Nacionalni institut za mentalno zdravlje SAD navodi da promjena količine dnevne svjetlosti može da utiče na sisteme povezane sa serotoninom, melatoninom i cirkadijalnim ritmom.

Jesen takođe često označava kraj opuštenijeg ljetnog perioda i povratak većem broju obaveza. Početak školske ili akademske godine, intenzivniji tempo na poslu i približavanje praznika kod nekih ljudi mogu da stvore osjećaj pritiska ili preopterećenja. Osoba može dodatno da razmišlja o onome što nije ostvarila tokom ljeta, pa se uz anksioznost mogu javiti razočaranje ili osjećaj da vrijeme prebrzo prolazi.

Promjene nisu iste kod svih ljudi, pa će nekome povratak rutini zapravo prijati. Osobama koje teško podnose neizvjesnost i promjenu rasporeda prelazak iz ljeta u jesen može da bude posebno zahtjevan. Zato nije neobično da se napetost javi upravo tokom perioda kada se mijenjaju dužina dana, obaveze i način života.

Jesenja anksioznost ili sezonski afektivni poremećaj – nije isto

Jesenja anksioznost nije zvanično definisan psihijatrijski poremećaj, pa taj izraz prije svega opisuje iskustvo ljudi koji u jesen primjećuju više brige, nervoze ili lošijeg raspoloženja. Sezonski afektivni poremećaj predstavlja oblik depresije sa ponavljajućim sezonskim obrascem. Kod najčešćeg, zimskog obrasca simptomi počinju tokom kasne jeseni ili zime i povlače se tokom proljeća ili ljeta.

Kod sezonske depresije mogu da se pojave uporno tužno ili prazno raspoloženje, gubitak interesovanja za ranije prijatne aktivnosti, pad energije i teškoće sa koncentracijom. Zimski obrazac može dodatno da prati pojačana potreba za snom, povećan apetit, naročito želja za ugljenim hidratima, dobijanje na tjelesnoj masi i povlačenje iz društva. Stručnjaci naglašavaju da sezonski afektivni poremećaj nije isto što i prolazna „zimska potištenost“ ili stres izazvan praznicima i promjenom obaveza.

Važan pokazatelj predstavlja i obrazac ponavljanja simptoma. Ako se ozbiljne promjene raspoloženja javljaju tokom istog perioda godine i značajno remete svakodnevni život, treba da razgovaramo sa ljekarom ili stručnjakom za mentalno zdravlje. Posebno je važno da stručnu procjenu potražimo kada simptomi traju najmanje dvije nedjelje, postaju intenzivniji ili počinju da utiču na posao, odnose i svakodnevno funkcionisanje.

Manje dnevne svjetlosti može da utiče na san i raspoloženje

Svjetlost predstavlja jedan od najvažnijih spoljašnjih signala koji našem organizmu pomažu da uskladi unutrašnji biološki sat sa smjenom dana i noći. Kada tokom jeseni dani postanu kraći, kod osjetljivih osoba može da dođe do poremećaja cirkadijalnog ritma i promjena u obrascima spavanja. Istraživanja sezonskog afektivnog poremećaja takođe povezuju sezonske promjene sa sistemima serotonina i melatonina, mada mehanizmi nisu potpuno razjašnjeni.

Zbog toga jedna od jednostavnijih navika može da bude da tokom dana provedemo više vremena napolju, posebno kada ima prirodne svjetlosti. Redovna fizička aktivnost, održavanje ujednačenog ritma spavanja i svakodnevna rutina takođe mogu da pomognu da stabilizujemo energiju i raspoloženje. Te mjere ipak ne treba da posmatramo kao zamjenu za liječenje ako osoba ima izražene simptome depresije ili anksioznog poremećaja.

Manjak svjetlosti ne znači automatski da će se kod osobe razviti sezonski afektivni poremećaj. Na raspoloženje utiče kombinacija bioloških, psiholoških i socijalnih činilaca, pa ista jesenja promjena kod dvije osobe može da izazove potpuno različitu reakciju. Upravo zato je korisnije da pratimo sopstveni obrazac simptoma nego da svaku promjenu raspoloženja pripišemo vremenu.

Nauka potvrđuje: Nismo samo meteoropate, jesenja anksioznost je više od toga

Jedna randomizovana klinička studija obuhvatila je 177 odraslih osoba sa sezonskim afektivnim poremećajem, koje su istraživači rasporedili na šest nedjelja kognitivno-bihejvioralne terapije prilagođene sezonskoj depresiji ili svjetlosne terapije. U grupi sa svjetlosnom terapijom učesnici su koristili svjetlost jačine 10.000 luksa, dok je druga grupa prolazila kroz specifičan CBT-SAD program. Na kraju akutnog liječenja obje terapije dovele su do značajnog i približno sličnog poboljšanja simptoma depresije.

Istraživači su iste učesnike pratili i tokom narednih zima, što je omogućilo da procijene koliko dugo efekti terapije traju. Tokom druge zime depresija se ponovo javila kod 27,3 odsto učesnika koji su dobili CBT-SAD i kod 45,6 odsto učesnika koji su koristili svjetlosnu terapiju, dok je remisija prema jednom od kriterijuma zabilježena kod 68,3 naspram 44,5 odsto ispitanika. Autori su zaključili da je kognitivno-bihejvioralna terapija u tom praćenju pokazala trajniji efekat u sprečavanju ponavljanja sezonske depresije.

Važno je da rezultati ove studije govore o osobama koje su imale dijagnostikovan sezonski afektivni poremećaj, a ne o svakom prolaznom osjećaju nervoze tokom jeseni. Zato terapijske postupke koji se koriste kod sezonske depresije ne treba automatski primjenjivati kod svakoga ko primijeti blagi sezonski pad raspoloženja.

Šta možemo da promijenimo kada nam dolazak jeseni pojača napetost

Dobar početak može da bude da što češće iskoristimo dnevnu svjetlost, posebno tokom jutra i prijepodneva. Kratka šetnja, odlazak pješke do posla ili boravak napolju tokom pauze mogu da povećaju izloženost prirodnoj svjetlosti i istovremeno uvedu više kretanja u dan. Redovna fizička aktivnost dodatno može da doprinese boljem snu i raspoloženju, pa je korisno da pronađemo oblik kretanja koji možemo realno da održavamo tokom jeseni i zime.

Važno je i da ne dozvolimo da promjena godišnjeg doba potpuno poremeti vrijeme odlaska na spavanje i buđenja. Ako ustajemo i lijegamo približno u isto vrijeme, organizmu olakšavamo da održava stabilniji ritam spavanja i budnosti. Kofein kasno tokom dana, dugo dremanje i svjetlost ekrana neposredno pred spavanje kod nekih osoba mogu dodatno da otežaju uspavljivanje.

Pomaže i kada promijenimo način na koji posmatramo kraj ljeta, posebno ako jesen automatski povezujemo sa gubitkom slobode, hladnoćom ili dugim periodom bez prijatnih aktivnosti. Umjesto da unaprijed očekujemo loše raspoloženje, možemo da planiramo druženja, šetnje, hobije i druge aktivnosti kojima se radujemo. Kod kognitivno-bihejvioralne terapije za sezonski afektivni poremećaj upravo se radi i na promjeni negativnih misli povezanih sa godišnjim dobom i na planiranju aktivnosti koje mogu da smanje povlačenje i gubitak interesovanja, prenosi “eKlinika“.

Kada je potrebna pomoć stručnjaka

Ako se svakog septembra ili oktobra pojave samo blaga nervoza i nekoliko dana prilagođavanja, više dnevne svjetlosti, kretanja i stabilna rutina mogu da budu dovoljno dobar prvi korak. Ako se, međutim, raspoloženje izrazito pogorša, izgubimo interesovanje za svakodnevni život ili simptomi nedjeljama ometaju normalno funkcionisanje, treba da potražimo stručnu pomoć.

Misli o smrti, samopovređivanju ili samoubistvu zahtijevaju hitnu procjenu i pomoć, bez čekanja da se promijeni godišnje doba.