Rudarstvo se polako smanjuje: Zašto Svalbard ima ekonomsku moć iako je okovan ledom?

13.01.2026. | 12:46

Arhipelag Svalbard, smješten visoko na Arktiku, između Norveške i Sjevernog pola, predstavlja jedan od najzanimljivijih geopolitičkih i ekonomskih slučajeva današnjice.

Iako je njegova ekonomija mala u apsolutnim brojkama, strategijski značaj i potencijal resursa čine ga mnogo vrijednijim nego što obične brojke sugerišu.

Svalbardovu ekonomiju danas najviše određuju tri sektora: rudarstvo, turizam i naučna istraživanja. Tradicionalno je rudarenje uglja bilo dominantno – podaci iz ranijih godina pokazuju da je samo u jednom periodu sektor generisao 2,008 milijarde norveških kruna (oko 227 miliona USD) prihoda iz uglja, dok su turizam i istraživanje doprineli dodatnih stotina miliona NOK godišnje.

Međutim, važno je istaći da se rudarstvo polako smanjuje, a neke velike rudarske lokacije poput Sveagruve, nekada jedne od najproduktvnijih, potpuno su zatvorene i vraćene u prirodno stanje.

Turizam, iako skroman u globalnim razmerama, predstavlja stalan izvor prihoda, privlačeći posetioce željne polarnih pejzaža, dok naučna istraživanja, uključujući Univerzitetski centar i Globalni trezor sjemena, doprinose znanju i međunarodnoj saradnji.

Ukupna populacija Svalbarda iznosi oko 3.000 ljudi, sa oko 2.500 u najvećem naselju Longyearbyen, a stanovništvo dolazi iz više od 50 zemalja, što dodatno ukazuje na međunarodni karakter ovog mjesta.

Najvažniji razlog zbog kog Svalbard privlači pažnju svjetskih sila nije trenutna ekonomska vrijednost, već strateški položaj i međunarodni ugovorni režim koji ga okružuje.

Arhipelag je pod suverenitetom Norveške, ali se upravljanje i pristup uređuju Svalbardskim ugovorom iz 1920. godine – koji omogućava građanima i kompanijama svih potpisnica da na ravnopravnoj osnovi obavljaju ekonomske, istraživačke i druge aktivnosti na otocima.

U eri kada se led na Arktiku povlači zbog klimatskih promjena, otvaraju se nove pomorske rute poput Sjevernog morskog puta koje mogu skratiti prevoz između Evrope, Azije i Severne Amerike, uz potencijalno smanjenje troškova transporta za značajne terete.

Istovremeno, Arktik i Svalbard postaju važan dio globalne geopolitičke borbe. Rusija, SAD, Kina i evropske države gledaju na region kao na zone potencijalnog ekonomskog i strateškog uticaja, posebno zbog potencijalnih rezervi fosilnih goriva i minerala koje se procjenjuje da su izuzetno velike na širem polarnom području.

Napetosti oko Svalbarda pokazuju i položaj Moskve i Osla – Rusija je optuživala Norvešku za kršenje sporazuma, dok Oslo ističe da sve radi u okviru međunarodnih obaveza.

Svalbardova trenutna ekonomska vrijednost – mjereći se u stotinama miliona dolara prihoda godišnje – izgleda mala u odnosu na globalne tokove. Međutim: Pravni režim otvoren za sve potpisnike ugovora čini ga ne samo norveškim teritorijalnim pitanjem, već međunarodnim poligonom za trgovinu, istraživanje i pravne norme. Geopolitička pozicija blizu Sjevernog pola daje mu vrijednost koja premašuje njegove lokalne ekonomije – Arktik postaje arena za projekciju moći, kontrole pomorskih puteva i pristupa resursima. Klimatske promjene ubrzavaju pristup ruti i resursima koji su bili nedostižni, otvarajući dugoročne mogućnosti, ali i rizike, za eksploataciju i međunarodnu konkurenciju.

U tom svjetlu, Svalbard je daleko vrijedniji kao geopolitički instrument i kao simbol pristupa Arktiku nego što njegova trenutna ekonomska aktivnost sama po sebi ukazuje, što ga čini jedinstvenim i važnim dijelom globalne ekonomske i bezbjednosne arhitekture. (Telegraf Biznis)