Na današnji dan ubijen kralj Aleksandar: Ko je stajao iza atentata u Marselju

09.10.2026. | 14:00 Dodaj BL Portal kao Google izvor

Kralj Aleksandar Karađorđević Ujedinitelj, koji je predvodio Srbiju u pobjedonosnim borbama od 1912. do 1918. godine, tokom oba balkanska i Prvog svetskog rata, i bio tvorac Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Jugoslavije, ubijen je na današnji dan, dakle 9. oktobra 1934. godine u Marselju, tokom zvanične posjete Francuskoj.

leksandar Karađorđević, jedan od najznačajnijih vladara u istoriji Srba, nosilac državne i nacionalne ideje Jugoslavije, ubijen je u atentatu čiji je neposredni izvršilac bio Bugarin, dok se kao organizator navodi ustaški funkcioner Eugen Dido Kvaternik.

Od pobjeda u ratovima do stvaranja Jugoslavije

Po okončanju Prvog svetskog rata, regent i prestolonasljednik Aleksandar, ovjenčan slavom ratnog pobednika, proglasio je 1. decembra 1918. godine ujedinjenje i stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Svečanost je održana u Beogradu, na Terazijama, u palati Krsmanović, koja je tada služila kao privremena rezidencija.

Usvajanjem Vidovdanskog ustava 1921. godine ustalio se naziv Kraljevina SHS, dok je 1929. godine država preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju.

Aleksandar Karađorđević rođen je 16. decembra 1888. godine kao drugi sin kneza Petra I Karađorđevića, budućeg kralja, koji je u to vreme živio u izbjeglištvu. Srbijom je od 1858. godine vladala dinastija Obrenović.

Njegov otac Petar krunisan je za kralja Srbije u septembru 1904. godine, nakon povratka Karađorđevića na presto, poslije Majskog prevrata 1903. godine, kada su ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga.

Dolazak Petra I Karađorđevića označio je veliku promjenu.

Bio je netipičan vladar, skroman, štedljiv i nepretenciozan, a svojim manirima više je podsjećao na vojnika nego na tadašnje evropske vladare.

Školovao se na francuskoj vojnoj akademiji, učestvovao u Francusko-pruskom ratu 1870 i 1871. godine, kada je i odlikovan, kao i u Bosanskohercegovačkom ustanku 1875 do 1877. godine, pod imenom Petar Mrkonjić.

Kralj Petar imao je troje djece: Jelenu (1884–1962), koja se 1911. godine udala za ruskog velikog kneza Jovana Konstantinoviča Romanova, Đorđa (1887–1972) i Aleksandra (1888–1934), budućeg kralja.

Stariji sin Đorđe bio je prestolonasljednik od 1903. do marta 1909. godine, kada se povukao sa te pozicije zbog svog ponašanja.

Njegov mlađi brat Aleksandar, koji se tada školovao u Sankt Peterburgu, postao je prestolonasljednik.

Predvodio srpsku vojsku u balkanskim ratovima

Kada je 1912. godine izbio Prvi balkanski rat, prestolonasljednik Aleksandar predvodio je Prvu srpsku armiju u pobjedama na Kumanovu i Bitolju, koje su predstavljale ključne poraze Osmanskog carstva u tom sukobu.

Naredne godine, nakon napada Bugarske na Srbiju, srpska vojska odnijela je pobjedu u bici na Bregalnici.

Pobjedama u balkanskim ratovima oslobođeni su Stara i Južna Srbija, uključujući teritorije današnjeg Kosova, Metohije, Raške oblasti i Sjeverne Makedonije.

Ipak, pobjeda je bila praćena nezadovoljstvom zbog toga što Srbiji nije omogućen prethodno usaglašeni izlaz na Jadransko more. Tome su se najviše protivile Austrougarska i Italija.

U junu 1914. godine kralj Petar prepustio je upravljanje zemljom prestolonasljedniku Aleksandru, koji je time postao regent.

Samo nekoliko sedmica kasnije, 28. juna 1914. godine, u Sarajevu je izvršen atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda.

Pripadnik Mlade Bosne Gavrilo Princip usmrtio je nadvojvodu, a taj događaj poslužio je kao povod za napad Austrougarske na Srbiju i izbijanje Prvog svjetskog rata.

Povlačenje preko Albanije i proboj Solunskog fronta

Regent Aleksandar predvodio je srpsku vojsku tokom Prvog svjetskog rata, uključujući velike pobjede na Ceru i Kolubari 1914. godine, koje su u Beču doživljene kao teško poniženje.

U jesen 1915. godine Srbija se suočila sa udruženim napadom višestruko nadmoćnijih austrougarskih, njemačkih, a potom i bugarskih snaga. Uslijedilo je povlačenje srpske vojske preko Kosova i Metohije, kroz planinske predjele prema Jadranskom moru, tokom zime 1915 i 1916. godine.

Iako teško bolestan i neposredno nakon operacije u Skadru, regent Aleksandar odbio je da se ukrca na italijansko plovilo prije posljednjeg srpskog vojnika.

Nakon oporavka na Krfu, srpska vojska je tokom aprila i maja 1916. godine prebačena u zaleđe Soluna, gdje je uspostavljen novi front.

Prve velike uspjehe na tom frontu srpska vojska ostvarila je uz teške žrtve na Kajmakčalanu, u septembru 1916. godine. Tada je oslobođen i Bitolj, što je imalo veliki simbolički i psihološki značaj.

Sredinom septembra 1918. godine srpska vojska probila je Solunski front, što je dovelo do kapitulacije Bugarske, Turske i Austrougarske. Kapitulacijom Njemačke 11. novembra 1918. godine okončan je Prvi svjetski rat.

Uspeh srpske vojske bio je rezultat ne samo rukovođenja regenta Aleksandra već i kvaliteta oficirskog kadra, uz ogromne ljudske žrtve.

Radomir Putnik dobio je čin vojvode nakon pobjede u Kumanovskoj bici, Stepa Stepanović poslije pobjede na Ceru, a Živojin Mišić nakon Kolubarske bitke. Petar Bojović unaprijeđen je u čin vojvode poslije proboja Solunskog fronta.

Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. godine, nakon čega je srpska vojska nastavila napredovanje i oslobađanje teritorija Austrougarske naseljenih Srbima i drugim južnoslovenskim narodima. Srpske jedinice tada su stigle do Temišvara, Pečuja, alpskih masiva i Rijeke.

Proglašenje Kraljevine SHS

Niškom deklaracijom iz decembra 1914. godine, koju je potom potvrdila i Narodna skupština, državni vrh Srbije proglasio je ratnim ciljem oslobođenje svih Srba, Hrvata i Slovenaca.

Regent Aleksandar proglasio je ujedinjenje 1. decembra 1918. godine u Beogradu. Vjerovalo se da su time ostvareni nacionalni ciljevi i stvoreni uslovi za zajedničku državu Južnih Slovena.

Osnovno načelo novog državnog koncepta bilo je postojanje, odnosno izgradnja jugoslovenskog zajedništva i jedinstvenog troimenog naroda.

Ova ideja još dosljednije je sprovođena nakon uvođenja lične vlasti kralja Aleksandra 1929. godine.

Zastupan je građanski model društva, a jedan od njegovih izraza bila je agrarna reforma, kojom je zemlja oduzimana veleposednicima stranog porekla. Veliki broj seljaka u Sloveniji, Dalmaciji, Slavoniji, Hrvatskoj i Bosni tada je prvi put dobio zemlju. U tim pokrajinama prethodno je postojao veliki procenat bezemljaša, dok su bivši vlasnici bili obeštećeni.

Lična vlast kralja Aleksandra okončana je donošenjem novog ustava u septembru 1931. godine.

Atentati na kralja Aleksandra

Prije atentata u Marselju, na kralja Aleksandra pokušana su još najmanje dva atentata.

Jedan od njih dogodio se 1921. godine u Beogradu, kada je počinilac bio komunista Spasoje Stejić.

Ustaše su pokušale da ga ubiju i tokom posjete Zagrebu u decembru 1933. godine, ali su atentatori bili spriječeni masom koja je pozdravljala kralja. Ustaše su, prema navodima, uživale podršku Musolinijeve Italije, kao i Mađarske.

U vezi sa atentatom u Marselju pojavile su se različite teorije. Sovjetska istoriografija isticala je da iza ubistva stoji Berlin, odnosno nacistička Njemačka, dok su pojedini autori iz ruske bijele emigracije tvrdili da su u pozadini atentata mogle biti sovjetske tajne službe.

Kralj Aleksandar je, prema svjedočenjima, imao saznanja da bi tokom putovanja u Francusku mogao biti izložen opasnosti od atentata. O tome govore i sjećanja Vladete Milićevića, visokog policijskog zvaničnika Kraljevine Jugoslavije.

Postoje i pretpostavke da je kralj, koji je čitav život proveo kao ratnik i bio suočen sa neizlečivom bolešću, kancerom, možda odabrao da se suoči sa opasnošću.

U trenutku smrti, prema navodima, nije imao ni 50 kilograma.

Smrt u Marselju i namjesništvo kneza Pavla

Kralj Aleksandar Karađorđević ubijen je 9. oktobra 1934. godine u Marselju, tokom zvanične posjete Francuskoj.

U skladu sa njegovom testamentarnom željom, do punoljetstva njegovog tada jedanaestogodišnjeg sina Petra II zemljom je upravljalo Namjesništvo, čija je prva ličnost bio knez Pavle Karađorđević.