Bakar u službi mozga: Novo istraživanje donosi rezultate u borbi protiv Alchajmerove bolesti

23.06.2026. | 18:30

Alchajmerova bolest predstavlja najčešći oblik demencije i jedan od najvećih medicinskih izazova savremenog doba. Procjenjuje se da širom svijeta desetine miliona ljudi žive sa ovom bolešću, koja postepeno narušava pamćenje, sposobnost rasuđivanja, govor i svakodnevno funkcionisanje.

Uprkos velikim ulaganjima u istraživanja, naučnici još tragaju za terapijom koja bi mogla da zaustavi ili značajno uspori njeno napredovanje. Zbog toga je veliko interesovanje izazvala studija australijskih istraživača sa Univerziteta Monaš, koja ukazuje da bi jedinjenje na bazi bakra moglo da pomogne mozgu da se oslobodi štetnih proteinskih naslaga povezanih sa Alchajmerovom bolešću i istovremeno poboljša funkcije pamćenja, navodi Sajteh Dejli.

U fokusu istraživanja nalazi se jedinjenje poznato pod nazivom Cu(ATSM), molekul koji može da prenosi bakar do nervnih ćelija i drugih struktura unutar mozga. Ova supstanca nije potpuno nova u medicinskim istraživanjima. Ranije je proučavana kao potencijalna terapija za druge neurodegenerativne bolesti, uključujući Parkinsonovu bolest i amiotrofičnu lateralnu sklerozu (ALS). Upravo zbog toga naučnici smatraju da bi njen put ka budućim kliničkim ispitivanjima mogao biti brži nego kod potpuno novih lijekova.

Da bi se razumjelo zašto je ovo otkriće značajno, potrebno je objasniti jedan od osnovnih mehanizama nastanka Alchajmerove bolesti. Jedno od njenih glavnih obilježja jeste nagomilavanje amiloid-beta proteina u mozgu. Ovi proteini formiraju naslage i plakove koji ometaju komunikaciju između nervnih ćelija, podstiču zapaljenske procese i doprinose njihovom postepenom propadanju. Tokom godina takve promjene dovode do sve izraženijih problema sa pamćenjem, učenjem i orijentacijom.

Zdrav mozak posjeduje prirodne sisteme za uklanjanje ovakvih štetnih materija. Među njima posebno važnu ulogu ima krvno-moždana barijera, složen zaštitni sistem koji kontroliše razmenu supstanci između krvi i moždanog tkiva. Ova barijera ne služi samo kao zaštita od toksina i mikroorganizama već učestvuje i u uklanjanju metaboličkog otpada iz mozga.

U okviru krvno-moždane barijere nalaze se posebni transportni proteini poznati kao P-glikoproteinske pumpe. Njihov zadatak je da prepoznaju i uklanjaju različite potencijalno štetne supstance, uključujući i amiloid-beta protein. Međutim, kod osoba sa Alchajmerovom bolešću aktivnost ovih pumpi postepeno opada. Kada sistem za „čišćenje“ postane manje efikasan, toksični proteini počinju da se nagomilavaju, stvarajući uslove za dalji razvoj bolesti.

Istraživači su otkrili da Cu(ATSM) može da obnovi dio ove izgubljene funkcije. U eksperimentalnim modelima tretman je doveo do povećanja broja P-glikoproteinskih pumpi za više od 24 odsto. Kao posljedica toga, mozak je uspješnije uklanjao amiloid-beta proteine, što je rezultovalo značajnim smanjenjem njihovog nakupljanja.

Posebno ohrabrujući bili su rezultati vezani za kognitivne funkcije. Nakon 56 dana tretmana količina toksičnih amiloid-beta proteina smanjena je za približno 42 odsto. Istovremeno je zabilježeno poboljšanje sposobnosti prostornog učenja i pamćenja od oko 44 odsto. Drugim riječima, eksperimentalni modeli nisu pokazivali samo manje znakova bolesti na biološkom nivou već i bolje rezultate u zadacima koji procenjuju funkciju memorije.

Ovi nalazi podržavaju sve prisutnije mišljenje među stručnjacima da Alchajmerova bolest nije isključivo problem nastanka amiloidnih plakova, već i poremećaja prirodnih sistema za održavanje zdravlja mozga. Umjesto da se fokusiraju samo na uklanjanje već postojećih naslaga, naučnici sve više pokušavaju da obnove mehanizme kojima se mozak sam štiti i oslobađa štetnih materija. Upravo zbog toga novo istraživanje privlači veliku pažnju naučne zajednice.

Važnu ulogu u ovoj priči ima i sam bakar. Iako se često posmatra kao običan mikroelement, on je neophodan za normalan rad nervnog sistema. Učestvuje u proizvodnji energije, zaštiti ćelija od oksidativnog stresa i funkcionisanju brojnih enzima. Međutim, ravnoteža je od presudnog značaja – i manjak i višak bakra mogu negativno uticati na moždane funkcije. Zbog toga istraživači veruju da pravilna raspodela ovog elementa unutar mozga može imati značajan terapeutski potencijal.

Ipak, uprkos ohrabrujućim rezultatima, važno je naglasiti da Cu(ATSM) još nije lek za Alchajmerovu bolest. Dosadašnja istraživanja sprovedena su u eksperimentalnim uslovima, a istorija razvoja terapija za ovu bolest pokazuje da mnogi kandidati koji daju dobre rezultate u laboratoriji ne moraju nužno biti jednako uspešni kod ljudi. Pred naučnicima su zato dodatna ispitivanja bezbjednosti, efikasnosti i dugoročnih efekata pre nego što se može govoriti o široj primjeni ove terapije.

Ipak, studija australijskih istraživača predstavlja značajan korak napred u razumevanju načina na koji se mozak bori protiv neurodegenerativnih procesa. Umjesto da se bolest posmatra samo kao posljedica stvaranja štetnih proteina, sve više pažnje usmjerava se na mehanizme koji bi mogli da omoguće njihovo efikasno uklanjanje. Ukoliko buduća istraživanja potvrde ove rezultate kod ljudi, pristup zasnovan na obnavljanju prirodnog sistema „čišćenja“ mozga mogao bi da postane jedan od najperspektivnijih pravaca u liječenju Alchajmerove bolesti. (telegraf)