Usvojena kontroverzna odluka: Spomenik Francu Ferdinandu u Sarajevu FOTO

26.02.2026. | 13:57

Na današnjoj sjednici Gradskog vijeća Grada Sarajeva donesena je u najmanju ruku kontroverzna odluka – usvojena je inicijativa Kluba vijećnika Stranke za Bosnu i Hercegovinu (SBiH) za ponovno postavljanje spomenika austrougarskom prestolonasljedniku nadvojvodi Francu Ferdinandu i njegovoj supruzi Sofiji na prostoru Latinske ćuprije.

Inicijativa predviđa vraćanje spomen-obilježja na autentičnu lokaciju na kojoj se spomenik prvobitno nalazio prije nego što je uklonjen i uništen 1919. godine, nakon završetka Prvog svjetskog rata i formiranja Kraljevine SHS, piše Kliks.

Iz Kluba SBiH ističu da, „osim što je Sarajevski atentat događaj s dalekosežnim historijskim posljedicama, on prije svega predstavlja tragično ubistvo bračnog para koji je tog 28. juna 1914. godine boravio u zvaničnoj posjeti Sarajevu“.

Šta se desilo s originalnim spomenikom?

Prema informacijama iznesenim u inicijativi, dijelovi originalnog spomenika još uvijek postoje, ali su rasuti. Jedan dio izložen je u Muzeju Sarajeva, dok se preostala dva dijela nalaze u Trebinju i na Kobiljoj Glavi.

– Osobe koje su u posjedu tih dijelova ranije su iskazale spremnost da ih ustupe uz određenu novčanu nadoknadu, čime bi se otvorila realna mogućnost restauracije i ponovnog postavljanja spomen-obilježja. Ukoliko se ne bude moglo doći do preostala dva originalna dijela, tražimo da Grad Sarajevo pokrene proceduru izrade njihovih replika, na osnovu dostupne arhivske građe, fotografija i stručnih smjernica – navode iz SBiH i pozivaju gradonačelnika da s nadležnim službama hitno pristupi realizaciji.

Originalni spomenik postavljen je krajem juna 1917. godine, na treću godišnjicu atentata.

Dizajnirao ga je ugledni mađarski arhitekta i kipar Eugen Bory. Spomenik je bio monumentalnog karaktera – sastojao se od dva masivna stuba visoka oko deset metara, povezana stiliziranim lukom. Na spomeniku su se nalazili bronzani medaljoni s reljefnim portretima Franca Ferdinanda i Sofije, kao i ploča s posvetom na latinskom jeziku. Spomenik se nalazio tačno na mjestu s kojeg je Gavrilo Princip pucao, neposredno uz Latinsku ćupriju (koja je kasnije, za vrijeme Jugoslavije, preimenovana u Principov most).

Sporne poruke SBiH

Ono što je izazvalo posebnu pažnju u današnjem izlaganju jeste oštar stav predlagača prema trenutnoj kulturi sjećanja u Sarajevz.

– Smatramo neprihvatljivim da u Sarajevu postoje obilježja i simbolika posvećena atentatoru Gavrilu Principu, da su vraćene njegove stope, a da istovremeno ne postoji autentičan spomenik za one koji su ubijeni i nemamo dostojanstveno spomen-obilježje za njegove žrtve – poručuju iz SBiH.

Svoju inicijativu zaključili su porukom: “Ne možemo mijenjati prošlost, ali možemo pokazati kakvi smo danas, hoćemo li slaviti ubistvo ili odati počast žrtvama.

Sarajevski atentat

Sarajevski atentat dogodio se na veliki srpski pravoslavni praznik Vidovdan, 28. juna 1914. godine u Sarajevu. Tada su članovi organizacije “Mlada Bosna” ubili nadvojvodu Franca Ferdinanda, austrougarskog prestolonasljednika i njegovu suprugu Sofiju Hotek.

Iako austrougarska vlada nije raspolagala ni sa jednim materijalnim dokazom o umiješanosti Srbije u atentat i iako se u tako komplikovanim situacijama ne može prebaciti odgovornost jednoj državi, Austrougarska je optužila Srbiju da je ona organizovala atentat.

Ubrzo je Austrougarska objavila rat Srbiji, a atentat se smatra povodom za izbijanje Prvog svjetskog rata.

Preduslovi

Na Berlinskom kongresu 1878. odlučeno je, između ostalog, petom tačkom sporazuma, da Austrougarska ima pravo da okupira BiH na trideset godina. Teritorije su formalno i dalje bile pod turskom vlašću, ali pod očiglednom kontrolom Austrougarske.

Okupacija teritorija od strane Monarhije značila je njihovo kontrolisanje. Monarhija je zavela svoj režim zvanično kontrolišući samo finansije, ali je to u praksi značilo cjelokupnu kontrolu države.

U BiH počinju da niču nacionalno-revolucionarne organizacije. Jedna takva organizacija bila je i “Mlada Bosna”, koju je stvorila omladina iz redova sva tri naroda u BiH, a čiji je cilj bio borba protiv austrougarske okupatorske vlasti. Krajnji cilj njihove borbe bilo je oslobođenje i ujedinjenje svih južnoslovenskih zemalja.

Cilj atentata

Sam atentat nije bio usmjeren da značajno oslabi Monarhiju i namjerno pokrene rat jer nijedan od atentatora nije bio dovoljno politički obrazovan da bi mogao tako nešto iskovati. Svi učesnici u atentatu su bili studenti ili maloljetnici.

Atentat nije u početku ni bio usmjeren na prestolonasljednika, već na guvernera BiH Oskara Poćoreka. Planovi za Ferdinandovo ubistvo počeli su da se kuju tek pošto se saznalo da dolazi u Sarajevo da nadgleda vojne manevre. Austrougarska je naime, na Vidovdan organizovala vojne manevre kod Sarajeva, a čiji je cilj bio provokacija.

U samom atentatu učestvovalo je sedam osoba raspoređenih po maršruti od polja gdje su se održavali manevri do Gradske vijećnice: Muhamed Mehmedbašić, Vasa Čubrilović, Nedeljko Čabrinović, Cvetko Popović, Danilo Ilić, Trifko Grabež i Gavrilo Princip.

Čabrinović je bacio bombu na povorku, ali je Ferdinand odgurnuo sa krova i ona je pala na sljedeći automobil u koloni. Gavrilo Princip, kao i ostali atentatori niz ulicu su čuli eksploziju bombe i napustili svoja mjesta.

Neobičnim spletom slučajnosti nadvojvodin automobil je u trenutku prošao pored Principa koji je iskoristio priliku i potegao pištolj. Prvi hitac je ranio nadvojvodu u vrat, a drugi, namijenjen Poćoreku, ranio je Sofiju. Oboje su podlegli ranama na putu ka rezidenciji guvernera.

Princip je, kao i Čabrinović, pokušao da počini samoubistvo, kapsulom cijanida, no i u njegovom slučaju je otrov zatajio. Pokušaj da sebi ispali hitac u glavu preduhitrili su pripadnici policije.

Sudski proces

Princip i ostali atentatori, kao i brojne osobe koje je austrougarska policija identifikovala kao saradnike, bili su uhapšeni. Suđeno im je u Sarajevskom procesu od 12. do 23. oktobra 1914. godine. Presude su donesene 28. oktobra.

Petorici zavjerenika izrečena je smrtna kazna (Iliću, Čubriloviću, Keroviću, Jovanoviću i Miloviću), dok su Princip i Čabrinović, jer su bili maloljetni, dobili maksimalnu kaznu od 20 godina zatvora.

Princip je kaznu služio u češkom Terezinu, gdje je i umro od tuberkuloze 28. aprila 1918. Pri kraju života je imao oko 40 kilograma.

Posljedice

Vijest o ubistvu je bila kao poručena za Austrougarsku koja je samo tražila povod da zarati sa Srbijom, ubijeđena da će je pokoriti i uništiti jednim udarcem. Austrougarska monarhija je tako odmah po dospijeću vijesti o atentatu optužila Srbiju i njenu vladu za organizovanje prevrata van svoje teritorije, a zatim sprovela samo formalnu istragu.

Objava rata Austrougarske Srbiji aktivirala je niz savezništava koja su pokrenula lančanu reakciju objava rata. Do kraja avgusta 1914. veći dio Evrope se našao ratu, navodi Glas.