Turska vlast – Početka vijekovne turske vlasti nad Srbima i njihov otpor

17.09.2025. | 06:54

Osmansko carstvo je osnovano 1299. godine od strane emira Osmana Gazi. Ubrzo je počelo svoja osvajanja i širenje prema Balkanu. Prvi napad na srpsku vojsku je bio na reci Marici (1371. godine), gde je poražena srpska vlastela iz Makedonije sa vojskom od 20.000 vojnika protiv Turaka, čije su snage brojale oko 11.000 vojnika.

Do 1389. Osmansko carstvo je većinom posjedovalo južni i istočni deo Balkana. Godine 1389. sultan Murat I je poslao pismo srpskom knezu Lazaru, sa zahtjevom da primi islam i postane vazal prema Osmanlijama ili će ga on napasti. Lazar je odbio da pređe na islam i prihvati vazalstvo i 28. juna 1389. je otpočela Bitka na Kosovu, u kojoj je ubijen i Osmanski sultan Murat I, ali je vojska kneza Lazara, Vuka Brankovića i Vlatka Vukovića pretrpjela ogromne gubitke.

Ova bitka je definitivno riješila sudbinu Srbije, jer nakon nje u zemlji više nije bilo sile koja bi mogla da se suprotstavi Turcima. Ovaj period označen je početkom vijekovne turske vlasti nad Srbima, koji su se istovremeno borili i opirali pod teretom novih osmanskih gospodara.

Osmanska ekspanzija: Osvojena srpska teritorija

Nakon Kosovskog boja, Osmansko Carstvo nastavilo je svoj osvajački pohod prema zapadu. Grad za gradom, teritorija Srbije postajala je podložna osmanskoj vlasti. Beograd, Niš, Skoplje – svi su postali dijelovi velikog Osmanskog Carstva. Ubrzo su uslijedili i dublji društveni, ekonomski i kulturni uticaji turske kulture na srpsko društvo. Turci su nastavili svoja osvajanja sve dok nisu uspeli da zauzmu celu teritoriju Srpske despotovine 1459. godine, osvojivši Smederevo, a zatim da zauzmu i Bosansku državu (1463. godine).

Odnosi u društvu

Padom srpskih zemalja pod tursku vlast, srpski narod je razbijen i podijeljen u šest ejeleta i desetine sandžaka. Turci su tom podjelom nastojali da spriječe svaku mogućnost organizovanja i podizanja ustanka. Poput drugih hrišćanskih naroda na Balkanu, Srbi su dospjeli u položaj raje. Iako su obrađivali sopstvenu zemlju, nasljeđenu baštinu, spahijama su plaćali desetinu. Osnovna dažbina bio je harač, obavezan za svakog punoljetnog, za rad sposobnog muškarca. Uz harač je išao i niz vandrednih nameta, a najstašniji je bio danak u krvi.

U prvoj polovini 16. vijeka intenzivno je sprovođena islamizacija. Prelaskom u islam hrišćani su postajali poturčenjaci i dobijali prava kao i Turci. Nasilna islamizacija je preduzimana privremeno, jer Turcima nije bio interes da sve hrišćane prevedu u islam pošto je hrišćanska raja plaćala poreze i snosila brojne druge obaveze.

Privreda

Privreda je u srpskim zemljama pod turskom okupacijom doživjela potpuni krah; rudarska proizvodnja je prestala, a mnogi gradovi porušeni i zapusteli. Umesto napretka privreda se vratila na nivo naturalne, jer su njenu osnovu predstavljali zemljoradnja i stočarstvo. Zanatstvo je u balkanskom dijelu Turske skoro isključivo služilo za vojne potrebe, dok je trgovina imala širi značaj. Najznačajniji gradovi su bili: Niš, Novo Brdo, Smederevo, Užice i Kruševac, kome je promijenjeno ime pa je nazvan Aladžahisar. Gradovi su poprimili istočnjački izgled i imali čaršiju s dućanima i zanatskim radnjama, mahale, javne građavine-džamije, hanove, škole, amame, česme. Gradsko stanovništvo je bilo šarolikog etničkog porijekla, većinom islamizovani hrišćani i stranci – Grci, Jermeni, Jevreji, Turci. Od zanata bili su zastupljeni sabljarski, puškarski, sarački, potkivački, kovački i sl. Predmet turske trgovine bile su sirovine – vuna, vosak, žito, koža, krzno, stoka – koje su se izvozile na zapad, a sa zapada su uvoženi manufakturni proizvodi.

Otpor srpskog naroda: Očuvanje identiteta i vjere

Iako je turska vlast bila nametnuta, Srbi nisu mirno prihvatali svoju sudbinu. Različite grupe i pojedinci organizovali su otpor, očuvavajući svoj jezik, tradiciju i vjeru. Istaknuto lice otpora bio je despot Stefan Lazarević, sin kneza Lazara sa Kosova. Iako je bio primoran na političku poslušnost prema Osmanskim vlastima, uspeo je održati relativnu autonomiju i sačuvati dijelove srpske teritorije. Njegova diplomatska vještina i sposobnost održavanja mira doprineli su preživljavanju srpskog društva u vremenima velikih turbulencija.

Manastiri su postali centri otpora, čuvajući knjige i znanje, dok su pojedini vođe sela organizovali gerilske akcije protiv osmanskih trupa. Većinski dio srpskog stanovništva odupro se islamizaciji i ostao dosljedan hrišćanskoj veri, dok je manji dio, uglavnom niže plemstvo prešlo u islam. Srpska crkva je očuvala nacionalni indentitet i kulturno nasljeđe i neposredno učestvovala u pružanju otpora osvajačima. Od početka turske okupacije crkvi su nametnute prevelike dažbine, crkvena imanja su uzurpirale i prisvajale spahije, crkve i manastiri su pljačkani, rušeni i pretvarani u džamije. Kada je patrijarh Pavle preduzeo obnovu srpske crkve, Ohridska arhiepiskopija je preko uticajnih Grka na sultanovom dvoru, onemogućila njegov rad i Srpska patrijaršija je 1541. ukunuta.

Pošto su krajem 16. vijeka zaustavljena turska osvajanja, došlo je do naglog opadanja turske imperije i slabljenja centralne vlasti. Cijeli upravni aparat i sudstvo, koje je i onako bilo loše, zahvatila je korupcija. U uslovima opšteg bezakonja pomoću novca se dolazilo do visokih zvanja i položaja. Pripadnici muslimanske raje dobijali su čitluke, posjede za koje su plaćali određene dažbine. Ti posjednici su se zvali čitluk sahibije, a hrišćani koji su obrađivali čitluke čivčije. Zavisno od okolnosti, otpor je organizovan u vidu hajdučije, uskočkih akcija, ustanaka i učešća u ratovima velikih sila od 16. do kraja 18. vijeka.

Seobe Srba od 16. do 18. vijeka

Pod vođstvom patrijarha Arsenija III Čarnojevića, krenule su mase izbjeglica iz centralnih dijelova srednjovekovne Srbije, od Skoplja do Beograda. To izgnanstvo, u istoriji poznato kao Velika seoba Srba, zbilo se usred zime, pa su izbjeglice, pored kuge i gladi, umirale i zbog hladnoće. Mnoge grupe bespomoćnog naroda sustigli su i isekli turski konjanici. Sabor i patrijarh Arsenije III uputili su episkopa Isaiju Đakovića u Beč da od cara Leopolda I traži dozvolu da se Srbi nasele u granice Austrije i da dobiju crkvenu samoupravu. Car je priznao Srbe kao narodnu zajednicu i avgusta 1690, izdao prvu ,,Privilegiju” dodjeljujući im crkvenu autonomiju i određena politička prava.

Pripremajući se za novi rat, kojim je namjeravala da ostvari prevlast na Balkanu, Austrija se, kao i dotada, oslanjala na Srbe. Tajnim sporazumom sa patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem Šakabentom obezbijedila je njihovu podršku. Kad je počeo rat (1737-1739) u austrijskoj vojsci se borilo 3 000 Srba, a patrijarh je na području Prištine, Vučitrna, Niša, Bele Palanke i Novog Pazara, digao ustanak na još 10 000 ljudi. Turci su saznali za njihove veze sa Austrijom, ali on je uspio da pobjegne iz Peći i iz Patrijaršije ponese najveće dragocjenosti. S austrijskom vojskom je, pod patrijarhom Arsenijem IV, krenuo veliki iseljenički talas u Južnu Ugarsku ,,Druga velika seoba Srba”, koja je dovela do druge zapustelosti Srbije”. Nepune tri decenije kasnije sultan Mustafa III ukinuo je Pećku patrijaršiju (1766) i zabranio da se ubuduće ikada osnuje posebna srpska patrijaršija.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.