Prvi svjetski rat (1914-1918) – Gubitak velikog broja života i teritorija, ali i stvaranje zajedničke države sa Slovencima i Hrvatima

08.10.2025. | 06:42

Na Vidovdan 28. juna 1914. godine u Sarajevu je ubijen austrougarski nadvojvoda Franc Ferdinand.

Pošto je na prestolonasljednika najprije bacio bombu omladinac Nedeljko Čabrinović, ali je nadvojvoda tog puta ostao nepovrijeđen, nepun sat kasnije je iz revolvera ispalio dva hica Gavrilo Princip i usmrtio nadvojvodu i greškom njegovu suprugu Sofiju vojvotkinju Hoenberg.

Oba atentatora su odmah bila uhvaćena.

Austrougarski istražni organi su pokušavali da povežu atentatore sa srpskom vladom. Ministarstvo spoljnih poslova u Beču poslalo je svog zvaničnika Fridriha fon Viznera u Sarajevo da prikupi sve kompromitujuće činjenice koje povezuju atentat i srpsku vladu ali je fon Vizner 13. jula 1914. mogao da telegrafiše jedino to da nacionalni pokret u Bosni i Hercegovini podržavaju neke organizacije iz Srbije koje srpska vlada toleriše ali da „ništa ne dokazuje učešće srpske vlade u atentatu, u njegovoj pripremi, ili u obezbeđivanju oružja“, štaviše da za tako nešto „nema mesta ni za sumnje“ pošto postoje čak „indikacije da je to isključeno“.

Odmah nakon predaje odgovora na ultimatum austrougarske vlade srpska vlada je očekivala da će biti bombardovan Beograd. Stoga je izdato naređenje da se dvor, vlada i trezor Narodne banke odmah evakuišu u unutrašnjost zemlje i da se trupe Dunavske divizije izvedu u logore južno od grada. Potpisani su ukazi o vraćanju u aktivnu službu generala Živojina Mišića i Damjana Popovića kao i pukovnika Miloša Vasića. Naređenja o miniranju Savskog mosta i prelaska željeznice u vojne ruke izdata su prethodnog dana. Ukaz o mobilizaciji cjelokupne vojske izdat je 25. jula u 22 časa. Za prvi dan mobilizacije određena je nedelja 26. jul. Odmah poslije objave mobilizacije formirana je vrhovna komanda na čelu sa generalom Stepom Stepanovićem kao zastupnikom vojvode Putnika. Ona se istoga dana preselila u Kragujevac.

Naredba o mobilizaciji Crne Gore u sklopu podrške Srbiji izdata je 28. jula, a već sutradan sve jedinice su bile spremne da krenu ka koncentracijskim mjestima.

Kraljevina Srbija ratovala je protiv Austro-Ugarske i drugih Centralnih sila od 28. jula 1914. kada joj je austro-ugarska vlada objavila rat pa sve do završetka Prvog svetskog rata 1918. godine. Prve godine rata Srbija koja je imala u ratu testiranu vojsku sa 350.000 vojnika je potukla slabiju austrougarsku balkansku armiju od 290.000 regularnih vojnika i garnizonskih trupa koje nikad nisu učestvovale u ratu. Naredne godine srpska vojska se suočila sa novim mobiliziranim austro-ugarskim jedinicama i još sa revantiskičkim napadom Bugarske. Ne želeći da se preda srpska vojska se povukla preko Albanije. Evakuisana je na Krf gde se odmorila, naoružala i reorganizovala. Odatle je prebačena na Solunski front gdje je već 1916. godine zabilježila uspjehe. Poslije dugog zatišja borbe za probijanje fronta počele su septembra 1918. godine. Srpske i druge savezničke snage probile su front i ubrzo je Bugarska prinuđena na predaju. Srpska vojska nezadrživo je napredovala i 1. novembra 1918. oslobođen je Beograd. Zahvaljujući oslobađanju Srbije i raspadu Austro-Ugarske 1918. godine stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

Srbija je, prema podacima Konferencije mira u Parizu 1919., izgubila 1.247.435 ljudi, odnosno preko 28% od cjelokupnog broja stanovnika koje je imala po popisu iz 1914. godine. Od ovog broja poginulo je ili umrlo od rana i epidemije 402.435 vojnika. Prilikom prelaska preko Albanije umrlo je 77.455 vojnika, u borbama na Solunskom frontu 1916—1918. godine 36.477, pobijeno ili umrlo u zarobljeništvu 81.214, a 34.781 vojnika umrlo od rana ili bolesti na teritoriji Srbije 1915. godine. Što se tiče civilnog stanovništva, gubici su iznosili 845.000. Od 200.000 građana koji su pošli za vojskom preko Albanije poginulo je ili umrlo preko 140.000 ljudi. Epidemija pjegavog tifusa 1914—1915 odnijela je 360.000 ljudi.

Prema procjeni delegacije Kraljevine SHS na mirovnoj konferenciji u Versaju, odnosno na pregovorima u ljetovalištu Spa, ratna šteta Srbije iznosila je od 7 do 10 milijardi zlatnih franaka (po cijenama iz 1914), a to je bila polovina njene tadašnje ukupne nacionalne imovine. U isto vrijeme, Srbija je u ratu izgubila više od 28% stanovnika, odnosno 62% muškog radnog stanovništva (53% poginulo i 9% trajnih invalida) između 18 i 55 godina. Od tih gubitaka, ¾ otpada na užu Srbiju i Kosovo i Metohiju.

Srpska vlada je u jeku Kolubarske bitke, decembra 1914, definisala svoje ratne ciljeve vezane za oslobođenje i ujedinjenje neoslobođene južnoslovenske braće. Ubrzo nakon toga formirala je u Parizu Jugoslovenski odbor, sastavljen od političkih predstavnika Južnih Slovena iz Austrougarske koji su se nalazili u emigraciji. Krfskom deklaracijom, potpisanom između srpske vlade i članova Jugoslovenskog odbora, postavljeni su okviri buduće jugoslovenske države.

Ipak, sprovođenje zacrtanih ratnih ciljeva započelo je u jesen 1918. godine. Nakon proboja Solunskog fronta, usljed brze savezničke ofanzive i teške situacije na ostalim frontovima, započeo je raspad Austrougarske. Nakon izbijanja srpskih trupa na sjeverne i zapadne predratne granice Kraljevine Srbije, nastupanje je nastavljeno ka austrougarskoj teritoriji.

Manji dio srpskih trupa, na osnovu sporazuma između srpske vlade i Crnogorskog odbora za narodno ujedinjenje, krenuo je ka Crnoj Gori. U Podgorici je nakon održanih izbora hitno sazvana skupština, koja je 26. novembra donijela odluku o zbacivanju dinastije Petrovića i bezuslovnom ujedinjenju sa Srbijom.

Prethodno je, 24. novembra, održan Veliki zbor u Rumi, koji je proglasio neposredno ujedinjenje Srema sa Kraljevinom Srbijom i pozvao na stvaranje države Srba, Hrvata i Slovenaca pod dinastijom Karađorđevića. Zatim je Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji donijela odluku o prisajedinjenju Kraljevini Srbiji. Na ostalim prostorima Austrougarske koji su većinski bili naseljeni stanovništvom srpskog, slovenačkog i hrvatskog porijekla 29. oktobra 1918. obrazovana je Država Slovenaca, Hrvata i Srba. Ona je obuhvatala prostor Slovenije, Hrvatske, Slavonije, Dalmacije, Bosne i Hercegovine sa centrom u Zagrebu.

U uslovima raspada austrougarske države u novoj državi vladao je apsolutni haos, a granice su bile ugrožene italijanskim vojnim nastupanjem. Vođstvo Države Slovenaca, Hrvata i Srba veoma brzo je shvatilo da je jedino rešenje koje garantuje očuvanje nacionalnih granica i zaštitu poretka u zemlji hitno ujedinjenje sa Srbijom.

U Beograd je poslata delegacija koju je predvodio Ante Pavelić, ugledni zagrebački zubar. Ironija sudbine je da su se dva čoveka sa istim imenom u kratkom periodu pojavila na hrvatskoj političkoj sceni. Jedan je tražio ujedinjenje sa Srbijom, a drugi je, samo trideset godina kasnije, komandovao državom koja je ubila više stotina hiljada Srba.

Jugoslovensko ujedinjenje i stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca proglašeno je 1. decembra 1918. u kući Krsmanovića. U trenutku nastanka država nije bila međunarodno priznata, niti je imala utvrđene granice. Do njenog međunarodnog priznanja došlo je tokom Mirovne konferencije u Versaju. Pitanje granica nove kraljevine rješavalo se dugo i postepeno.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.