Prva srpska pismenost: Stvaranje prvih pisanih tragova srpskog jezika u glagoljici

13.09.2025. | 06:56

U vrijeme doseljavanja Slovena, tokom 6. i 7. veka, na širem prostoru jugoistočne Evrope preovladavala su dva pisma: grčki alfabet i rimska latinica.

Uporedo sa propašću vizantijske vlasti, došlo je do postepenog gašenja grčko-rimske pismenosti u oblastima koje su zaposjeli Južni Sloveni, a upotreba grčkog i latinskog pisma je najvećim dijelom svedena na primorske gradove i oblasti. U vreme doseljavanja Srba (prva polovina 7. veka), slovenski narodi su se služili sopstvenim pismom, koje se naziva runica.

Doselivši se na Balkansko poluostrvo, Srbi su bili pod direktnim uticajem moćne Vizantije. Misionarskim radom vizantijskih kaluđera, stanovništvo ovog podneblja primilo je hrišćanstvo, tada još nepodijeljeno na rimokatoličko i pravoslavno.

Korijeni pismenosti kod Južnih Slovena nalaze se u radu Ćirila i Metodija, solunske braće koja su za ciljeve svoje misije u Velikoj Moravskoj tokom 9. vijeka stvorili novo pismo, GLAGOLjICU, prilagođeno slovenskim jezicima i izgovorima. Odgovorna dužnost povjerena je bila iskusnim misionarima koji su, istovremeno, poznavali i govor Slovena iz okoline Soluna. Pri prevođenju neminovan je bio i prodor grčke leksike za pojmove koje Sloveni nisu imali, kao i složenijih grčkih sintaksičkih konstrukcija. Prevođenje bogoslužbenih knjiga već je bilo završeno u Vizantiji, a misija je na sjeverozapadu počela 863. godine, te se ona uzima kao godina početka slovenske pismenosti. Ovime je olakšano prvenstveno širenje hrišćanstva budući da je pismo stvoreno da bi se na slovenske jezike prevele crkvene knjige. Širenjem vjere među paganskim Slovenima počelo je i njihovo opismenjavanje. U ranom srednjem vijeku kultura je bila okrenuta crkvi i odlikovala se ne samo prvim slovenskim pismom, glagoljicom, nego i jednim književnim jezikom zajedničkim za sve južne Slovene, staroslovenskim.

Prvobitna srpska pismenost, dakle, podrazumijevala je staroslovenski jezik. Iako je staroslovenski jezik nastao na praslovenskoj osnovi i bio opšteslovenski književni jezik počev od druge polovine 9. vijeka, treba ga smatrati i srpskim književnim jezikom, ali – naravno – ne samo srpskim i ne primarno srpskim. Ovde u obzir uzimamo da su ga u funkciji književnog idioma Srbi upotrebljavali od 9. pa sve do 11/12. vijeka.

Staroslovenski jezik je bio isključivo jezik pisane komunikacije, bogoslužbenog karaktera, kojim niko nije govorio (mada su se tekstovi crkvenih knjiga glasno čitali i pojali) , ali koji se niti gramatički niti leksički nije isuviše razlikovao od tadašnjih narodnih govora srpskih.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.