Novi politički poredak nakon završetka Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji
11.11.2025. | 06:46Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (skraćeno SFR Jugoslavija ili SFRJ), bivša je jugoslovenska država koja je postojala od kraja Drugog svjetskog rata, do rata početkom devedesetih godina dvadesetog vijeka. Ona je bila socijalistička država koja je obuhvatala teritorije današnjih nezavisnih država Srbije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Sjeverne Makedonije, Slovenije i Crne Gore.
Poslije četiri godine krvavih borbi, do proljeća 1945. godine, partizani, odnosno novonastala Jugoslovenska armija, uz pomoć sovjetske Crvene, oslobodila je gotovo svaki pedalj zemlje od njemačkog okupatora i njihovih saveznika.
Ratom razorena Jugoslavija odmah se našla pred novim političkim izazovima, a Komunistička partija i njen vođa Josip Broz Tito trebalo je da pobjedu izvojevanu „po šumama i gorama“ legalizuje kako na domaćem, tako i na međunarodnom planu.
Mir je dočekan sa dvije vlade.
U Beogradu je narodnu vlast predstavljao Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ), prva revolucionarna vlada sa Josipom Brozom Titom na čelu, ustanovljena na drugom zasjedanju AVNOJ-a (Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije) krajem novembra 1943.
Par hiljada kilometara dalje, u Londonu, glavnom gradu Velike Britanije, od aprila 1941. nalazila se jugoslovenska vlada u izbjeglištvu, kao i kralj Petar Drugi Karađorđević, još uvijek zvanični monarh Kraljevine Jugoslavije.
Iako su izbori ozvaničili vlast komunista, do prelomnog trenutka u odnosima u Jugoslaviji došlo je dvije godine ranije, u glavnom gradu Irana.
Tada su sovjetski lider Josif Staljin, britanski premijer Vinston Čerčil i američki predsednik Frenklin Ruzvelt na Teheranskoj konferenciji odlučili da će zapadni saveznici „politički i vojno“ pomagati partizanski pokret, kaže istoričar Momčilo Pavlović.
Jugoslovenska vojska u otadžbini, odnosno, četnici predvođeni Dragoljubom Mihailovićem, od tada više nije mogla da računa na pomoć saveznika zbog saradnje sa okupatorom.
FOTO: ARHIVA
Njihov vrhovni komandant kralj Petar Drugi je takođe septembra 1944. naložio da se četničke jedince stave pod komandu partizanskih odreda.
Bila je to uvertira u niz pregovora i sporazuma između Josipa Broza Tita i Ivana Subašića, tadašnjeg kraljevog premijera i bivšeg bana Banovine Hrvatske koji je pod pritiskom Čerčila doveden iz Sjedinjenih Američkih Država.
U martu 1945. je dogovoreno formiranje Privremene vlade Demokratske Federativne Jugoslavije sa predstavnicima obe vlasti – i monarhističke i komunističke.
Demokratska Federativna Jugoslavija (DFJ) je istovremeno predstavljala posljednju fazu postojanja Kraljevine i prvi period socijalističke Jugoslavije.
Na čelu Privremene vlade bio je Tito, dok su za potpredsjednike izabrani komunista Edvard Kardelj i predsjednik Demokratske stranke Milan Grol, dok je Šubašić bio ministar spoljnih poslova, navodi istoričar Pavlović.
FOTO: Arhiva
Ovaj savez je bio kratkog daha, a već u narednim mjesecima ostavke su dali Šubašić i Grol, koji će potom postati svojevrsni lider opozicije pred izbore.
Iako su mnogi smatrali da su izbori na kojima je komunistička vlast stekla legitimtet bili neregularni i nedemokratski, značajnijih kritika gotovo da nije bilo.
Među malobrojnima koji su se oglasili bio je kralj Petar Drugi koji je izbore „okarakterisao kao običnu farsu i izigravanje slobodne volje naroda“.
Ubrzo su Sjedinjene Države i Velika Britanija priznale izborne rezultate i Tita „kao velikog pobjednika i saveznika“.
Konstitutivna sjednica Ustavotvorne skupštine održana je 29. novembra 1945, na dvogodišnjicu Drugog zasjedanja AVNOJ-a, na kojoj je prihvaćena „Deklaracija o proglašenju Federativne Narodne Republike Jugoslavije” (FNRJ). Ovom odlukom Jugoslavija je prestala da bude monarhija i postala federalna republika.
Prvi predsjednik poslijeratne Jugoslavije je bio Ivan Ribar, a predsjednik Vlade je bio Josip Broz Tito.
Ustavom Jugoslavije od 1963. godine promijenjeno je ime države u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija i ona je definisana kao „savezna država dobrovoljno ujedinjenih i ravnopravnih naroda i socijalistička demokratska zajednica zasnovana na vlasti radnog naroda i samoupravljanja”. Teritorija Jugoslavije „jedinstvena je i sačinjavaju je teritorije socijalističkih republika.”
FOTO: DRUŠTVENE MREŽE
1974. je usvojen novi savezni ustav koji je dao više autonomije republikama i pokrajinama, tako u osnovi ispunivši zahtjeve hrvatskog naroda. Republike su dobile više prava, smanjena su ovleštanja savezne države. Iste godine, Tito je proglašen za doživotnog predsjednika SFRJ i doživotnog predsjednika Saveza komunista Jugoslavije.
Poslije Titove smrti (1980), tenzije između naroda Jugoslavije su porasle.
FOTO: ARHIVA
Od 1980. do 1991. godine, vlast Jugoslavije je bila kolektivna, svake godine je vođa bio iz različitog predsjedništva jedne od šest republika nekadašnje Jugoslavije.
Tokom 1991. i 1992. došlo je do raspada SFRJ koji je izveden metodom oružane secesije uz podršku i pomoć stranih država. U slučaju Jugoslavije nije poštovano načelo teritorijalne cjelovitosti i njenih međunarodno priznatih granica. Suprotno međunarodnom pravu, republičke granice, koje nikada nisu pravno utvrđene i obilježene, postale su granice suverenih država. Pravo naroda na samoopredjeljenje vezano je za federalne jedinice i one su postale njegovi nosioci.
Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.
