Kraljevina Jugoslavija – Centralizovana država koja je obuhvatila sve teritorije naseljene Srbima na Balkanu

22.10.2025. | 06:56

Kraljevina Jugoslavija je postojala od 1. decembra 1918. do 29. novembra 1945. godine. Od 1918. do 1920. zvanično ime države bilo je Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, a od 1920. do 1929. zvanično ime države bilo je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, ali termin „Jugoslavija” bio je njen kolokvijalni naziv zbog svog porijekla.

Zvanično ime države je 3. oktobra 1929. promijenjeno u „Kraljevina Jugoslavija” od strane kralja Aleksandra I. Zauzimala je teritoriju današnje Srbije, Bosne i Hercegovine, Sjeverne Makedonije i Crne Gore, i najveći dio današnje Hrvatske i Slovenije.

Preliminarno kraljevstvo nastalo je 1918. spajanjem privremene Države Slovenaca, Hrvata i Srba (koja je nastala na teritorijama bivše Austrougarske, obuhvatajući Bosnu i Hercegovinu i veći dio Hrvatske i Slovenije) i Banata, Bačke i Baranje (koji su bili dio Kraljevine Mađarske u sastavu Austrougarske) sa nezavisnom Kraljevinom Srbijom. Iste godine Kraljevina Crna Gora je takođe proglasila svoje ujedinjenje sa Srbijom, dok je Vardarska Makedonija već bila dio Srbije prije ujedinjenja.

Na čelu države se nalazila dinastija Karađorđevića, koja je prethodno vladala Kraljevinom Srbijom pod Petrom I od 1903. godine (poslije Majskog prevrata) pa nadalje. Petar I je postao prvi kralj Jugoslavije i vladao je do svoje smrti 1921. godine.

FOTO: ST

Naslijedio ga je sin Aleksandar I, koji je bio regent za svog oca. Bio je poznat kao „Aleksandar Ujedinitelj”, a kraljevinu je preimenovao u „Jugoslavija” 1929. godine.

KRALjEVA DIKTATURA

Na skupštinskoj sjednici 20. juna 1928. godine Puniša Račić, srpski političar iz Crne Gore, je pištoljem pucao na poslanike Hrvatske seljačke stranke, pritom je ranio njenog vođu Stjepana Radića, koji je smrtno ranjen preminuo nakon mjesec dana. Na licu mjesta su poginuli Stjepanov brat Pavle i poslanik Đuro Basariček. Kralj Aleksandar je reagovao na ovaj događaj 6. januara 1929. godine ukidanjem ustava, raspuštanjem Narodne skupštine i objavljivanjem Zakona o kraljevskoj vlasti i vrhovnoj državnoj upravi, kojim je prenesena izvršna vlast na kralja i zabranjen rad svih političkih stranaka, sindikata, te udruženja koja su imala vjerska ili plemenska obilježja. Kralj Aleksandar je time zaveo ličnu diktaturu. Iste godine je promijenjeno ime države Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca u Kraljevina Jugoslavija, proglašena je jedinstvena jugoslovenska nacija u nedjeljivoj kraljevini i promijenjeno unutrašnje teritorijalno uređenje.

U vrijeme kad je diktatura uvedena, u svijetu je izbila velika ekonomska kriza, koja je pogodila i Jugoslaviju. Pored toga, diktaturu su potkopavali potmulo vrenje nacionalnih pokreta i manifestacije separatizma, pasivan otpor građanske opozicije, ali i snažan otpor komunista. Stavovi Komunističke partije Jugoslavije su odudarali od stavova građanske opozicije. Na Četvrtom kongresu Komunističke partije Jugoslavije, koji je održan u Drezdenu, karakter diktature je ocijenjen kao fašistički, a zauzet je stav da treba srušiti „imperijalističku tvorevinu“ Jugoslaviju. Veliki broj članova KPJ i njihovih simpatizera su pohapšeni i osuđeni. Komunisti su odgovarali za političke zločine i antidržavnu zavjeru pred Sudom za zaštitu države. Organizovana su 82 takva procesa u periodu od 1929. do 1932. godine.

Kralj je 1931. godine odustao od otvorene diktature i donio je 3. septembra novi (oktroisani) ustav. Sprovedeni su formalni parlamentarni izbori na kojima se pojavila samo jedna stranka, režimska Jugoslovensko radničko-seljačka demokratija, kasnije preimenovana u Jugoslovensku nacionalnu stranku.

Kralj Aleksandar je ubijen 9. oktobra 1934. godine u Marselju, prilikom njegove zvanične posjete Francuskoj. Atentat na kralja su izvele hrvatske ustaše uz sadejstvo bugarskih terorista iz VMRO i uz podršku Musolinijeve Italije.

Namjesništvo i vladavina kneza Pavla

Ubistvo kralja je uzburkalo cjelokupnu jugoslovensku javnost. Pošto je najstariji Aleksandrov sin Petar bio maloljetan, tročlano namjesništvo je preuzelo ulogu kralja. Namjesništvom je dominirao Aleksandrov brat od strica, knez Pavle Karađorđević. Na vanrednim izborima, koji su održani 5. maja 1935. godine, po prvi put nakon ukidanja Vidovdanskog ustava, učestvovale su i opozicione stranke. Pobjedu je odnijela vladajuća Jugoslovenska nacionalna zajednica. Novi mandatar Milan Stojadinović je obrazovao Jugoslovensku radikalnu zajednicu.

Početkom 1939. godine knez Pavle je mandat za sastav nove vlade povjerio Dragiši Cvetkoviću. Direktnim sporazumom novog predsjednika vlade Dragiše Cvetkovića sa Vlatkom Mačekom 26. avgusta 1939. stvorena je Banovina Hrvatska sa velikim ovlaštenjima. Sporazum je postignut nakon pripajanja Austrije Hitlerovoj Nemačkoj (anšlus, 1938) i okupacije Čehoslovačke, u vrijeme kada je hrvatski separatizam bio sve jači, a ustaški pokret imao podršku Musolinijeve Italije, koja je već bila okupirala Albaniju. Stvaranje Banovine Hrvatske je izazvalo brojne reakcije u zemlji, a nezadovoljstvo je bilo najveće među srpskim stanovništvom, u vojnim krugovima, te među građanskim opozicionim partijama.

Krajem 1940. godine Mađarska i Rumunija su pristupile Trojnom paktu, a 1. marta naredne godine pridružila im se i Bugarska. Jugoslavija se tako našla u okruženju sila Osovine. Suočeni sa velikim pritiskom, krunski savjet i jugoslovenska vlada 20. marta su donijeli tešku odluku o pristupanju Trojnom paktu, a protokol je potpisan u Beču pet dana kasnije. Nakon toga, grupa nezadovoljnih jugoslovenskih oficira, na čelu sa generalom Borivojem Mirkovićem, u noći između 26. i 27. marta izvela je državni udar. Knez Pavle bio je prinuđen da se povuče i napusti zemlju, a kralj Petar II Karađorđević je proglašen punoljetnim. Sile Osovine su napale Jugoslaviju 6. aprila 1941. Napad je izvršen kopnenim putem, iz više pravaca. Njemačke, italijanske i mađarske trupe prodrle su na teritoriju Jugoslavije iz pravca Italije, Austrije, Mađarske, Rumunije, Bugarske i Albanije. Teško je bombardovan Beograd. Jugoslavija je okupirana, a njena teritorija podijeljena među silama Osovine.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.