Dolazak Srba na Balkan: Početak migracije Srba na Balkan i uspostavljanje njihove prisutnosti

11.09.2025. | 06:56

Kao slovenski narod i Srbi svoje korijene imaju na području prapostojbine svih Slovena, sjeverno od Karpata, u današnjoj južnoj Poljskoj i sjeverozapadnoj Ukrajini.

Na tom prostoru su Slovene pod imenom Veneta zabilježili još antički pisci I i II vijeka hrišćanske ere, Plinije Stariji, Tacit i Klaudije Ptolemej, ali ih pod imenom Slovena pominju tek na samom kraju V i u prvoj polovini VI vijeka vizantijski pisac Prokopije i gotski istoričar Jordanes. U to su se vrijeme, međutim, Sloveni već bili naselili kako na prostoru današnje Slovačke, Moravske i Češke u srednjem Podunavlju, tako i istočno od Karpata u današnjoj Rumuniji i u saradnji sa svojim srodnicima Antima počeli da upadaju na područja Rimskog carstva kojim je tada vladao veliki Justinijan I (527–565).

Doseljavanje Srba na Balkansko poluostrvo predstavlja istorijski proces u sklopu šireg procesa doseljavanja Slovena na prostore jugoistočne Evrope tokom 6. i 7. vijeka. Najjači zamajac slovenski upadi na prostor Balkanskog poluostrva dobijaju tek sa dolaskom Avara u Panonsku niziju 567. godine. Od tada Sloveni nastupaju prateći Avare u njihovim rušilačkim poduhvatima, koji su doveli do pada Sirmijuma 582, Singidunuma (Beograda) 584. i prvih avarsko-slovenskih opsada Soluna 584. i 586. godine, upada u Dalmaciju 597, propasti cjelokupnog dunavskog limesa poslije 602. godine i nezaustavljivog napredovanja osvajača po Balkanskom poluostrvu. Odlučujuća faza u slovenskom osvajanju i naseljavanju Balkana odigrala se između 610. i 626. godine kada je došlo do uništenja velikih gradova u njegovoj unutrašnjosti, pustošenja prostora od Dunava do juga Grčke i novih opsada Soluna 616. i 618. i Carigrada 626. godine. Tek je poraz pod zidinama Konstantinovog grada doveo do prestanka varvarskih pustošenja i smirivanja situacije na poluostrvu, ali je ono tada već u velikoj meri bilo naseljeno slovenskim plemenima.

U takvim okolnostima se pojavljuju i Srbi na Balkanskom poluostrvu. Predanje o svom porijeklu i seobi stari Srbi su pamtili i tri vijeka kasnije, kada ga je u svojoj interpretaciji zabilježio vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit (913–959) u 32. poglavlju svog spisa „De administrado imperio“, sastavljenog između 948. i 952. godine. Prema njemu, Srbi potiču od nekrštenih Srba, zvanih i Bijeli, koji stanuju s one strane Turske (Ugarske), u zemlji koju oni zovu Bojka. Iz tog svog zavičaja krenuo je dio Srba put Balkanskog poluostrva, a njihova seoba se odigrala na sljedeći način:

Pošto su pak dva brata od oca naslijedila vlast nad Srbima, jedan od njih uzimajući polovinu naroda prebježe Irakliju, caru Romeja, koji mu dade mjesto za naseljavanje u Solunskoj temi, Serviju, koja od tada ima takav naziv. Međutim, nastavlja Porfirogenit, poslije nekog vremena odluče isti Srbi da se vrate u svoju zemlju i car ih otposla. Kada pređoše rijeku Dunav, predomislivši se poručiše caru Irakliju, preko stratega koji je tada držao Beograd, da im da drugu zemlju za naseljavanje. I pošto je sadašnja Srbija i Paganija i takozvana zemlja Zahumljana i Travunija i zemlja Konavljana bila pod vlašću cara Romeja, a ostadoše pak te zemlje puste zbog Avara (jer odatle protjeraše Romane koji sada nastanjuju Dalmaciju i Drač), naseli car ove Srbe u tim zemljama, i bijehu caru Romeja potčinjeni. Car njih dovodeći sveštenike iz Rima pokrsti, i naučivši ih da ispravno vrše dela pobožnosti, izloži im hrišćansku vjeru, piše Konstantin VII Porfirogenit.

Zemlja koju su tada zvali Bojka, Srbi su pamtili kao mjesto odakle su došli na Balkan, po svoj prilici je Boihaemum antičkih pisaca, istorijska Bohemia, tj. Češka, odakle su doista poticali oni Srbi koji su se početkom VII vijeka naselili u Polablju, a koje je srpsko predanje zabilježeno kod Porfirogenita nazivalo Bijelim. Seoba Srba na Balkan opisana kod Porfirogenita je po svoj prilici bila dio velike najezde slovenskih plemena između 610. i 626. godine, propraćene velikim pustošenjima i napadima na Solun i Carigrad. Dio Srba je u VII vijeku zaista naseljavao područje u okolini Soluna i tamošnji grad po njima nazvan Servija, a tragova srpskog prisustva ima i u mnogim drugim dijelovima Grčke, sve do Peloponeza. Upravo iz okoline Soluna je car Justinijan II preselio 688/689. godine neke Srbe u Vitiniju u Maloj Aziji, gde su oni osnovali grad po imenu Gordoserba. Pomen episkopa tog grada među učesnicima Trulskog sabora u Carigradu 691/692. godine predstavlja i prvo pominjanje srpskog imena na evropskom jugu.

Dolazak Srpskog naroda na Balkansko poluostrvo obilježio je značajan preokret u istoriji ovog područja. Ova migracija je imala dalekosežne posljedice i odigrala ključnu ulogu u oblikovanju kulturnog i političkog pejzaža Balkana, o čemu ćemo pisati u narednim člancima.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.