Četiri decenije spora oko Memoranduma SANU: Šta u njemu zaista piše

03.10.2026. | 22:44 Dodaj BL Portal kao Google izvor

Četrdeset godina nakon što je nedovršeni Memorandum Srpske akademije nauka i umetnosti dospio u javnost, spor oko njegovog stvarnog značaja i dalje traje, da li je bio upozorenje na duboku krizu Jugoslavije, pogrešna dijagnoza ili dokument kojem je kasnije pripisano više nego što u njemu zaista piše. Memorandum nije bio konačan niti zvanično usvojen dokument SANU. Riječ je o radnom, nedovršenom tekstu koji je nastajao tokom 1985. i 1986. godine, a njegovi dijelovi objavljeni su u “Večernjim novostima” u septembru 1986. godine. Ipak, politički značaj koji mu je kasnije pripisan bio je daleko veći od njegovog formalnog statusa.

Politički potres

Rad na tekstu počeo je 1985. godine, a komisija koja ga je pripremala okupila je 16 akademika. Dokument je imao dva široka dijela. Prvi se odnosio na ekonomsku i društvenu krizu Jugoslavije, dok je drugi razmatrao položaj Srbije i srpskog naroda u federaciji.

Poslije objavljivanja uslijedile su oštre političke reakcije, a na sjednici komunističkih aktivista SANU 14. oktobra 1986. godine Memorandum je osuđen kao nacionalistički dokument.

U tekstu se razmatraju prije svega duboka ekonomska i institucionalna kriza, problemi nastali nakon Ustava iz 1974. godine, položaj Kosova i Vojvodine, ali i pitanje položaja Srba van Srbije.

Šta je napisano

Jedan od dijelova koji je kasnije izazvao brojne polemike odnosi se na ocjenu da je ustavnim rješenjima Srbija dovedena u neravnopravan položaj u odnosu na druge republike. U tom kontekstu u Memorandumu se pojavljuje i formula “slaba Srbija, jaka Jugoslavija”.

Njeno postojanje, međutim, samo po sebi ne znači da je Memorandum bio razrađen plan za stvaranje Velike Srbije ili raspad Jugoslavije. U njemu nema razrađenog političkog programa za promjenu republičkih granica niti konkretnog modela stvaranja srpskih autonomnih oblasti u Hrvatskoj.

Upravo tu počinje jedan od glavnih sporova oko Memoranduma: šta u njemu zaista piše, a šta mu je kasnije pripisano.

Istoričar Predrag Marković smatra da je značaj Memoranduma nesporan, ali ne iz razloga koji mu se najčešće pripisuju.

– Memorandum je jugoslovenski centralistički dokument u duhu rankovićevskog jugoslovenstva – kaže Marković.

Autori su, prema njegovim riječima, bili “komunisti i Jugosloveni”, nezadovoljni načinom na koji je federacija funkcionisala. Zato Memorandum ne vidi kao plan za raspad zemlje, već kao tekst koji je uočio duboke probleme jugoslovenskog sistema i upozorio na njihove posljedice.

Marković istovremeno ukazuje na nedostatak konkretnih rješenja.

Kako kaže, dokument više predstavlja popis problema i nezadovoljstava nego zaokružen politički program, dok je ekonomski dio posebno slab.

Posebno dovodi u pitanje dio ekonomskih tvrdnji o odnosu razvijenih i nerazvijenih republika, kao i ocjene o tome da je Slovenija imala korist od jeftinih srpskih sirovina i energenata, auto-industrije, carinske politike i načina funkcionisanja federalne ekonomije.

Rješenja i aršini

Marković ne spori da su problemi na koje je Memorandum ukazivao postojali. To se, prije svega, odnosi na položaj Srba na Kosovu i u Hrvatskoj, uključujući i migracije sa Kosova i hapšenja i osude albanskih političkih aktivista. Međutim, iz činjenice da je problem prepoznat ne proizlazi da je ponuđeno i konkretno rješenje.

– U Memorandumu nema prijedloga za promjenu republičkih granica niti modela stvaranja srpskih autonomnih oblasti u Hrvatskoj – ističe Marković.

To je, prema njegovoj ocjeni, jedna od važnih razlika između stvarnog sadržaja dokumenta i kasnijih tumačenja njegove političke uloge.

U poređenju sa slovenačkim nacionalnim programom, objavljenim u “Novoj reviji” 1987. godine, Marković ukazuje i na različite političke zahtjeve.

Slovenački program bio je, kako smatra, otvorenije nacionalno usmjeren i govorio je o političkom suverenitetu Slovenije i budućem višestranačkom sistemu.

Memorandum, nasuprot tome, nije tražio uvođenje višestranačja, već je ostao u okvirima rasprave o preuređenju Jugoslavije.

Iz te perspektive, kako ističe Marković, Memorandum je bio jedan od više dokumenata koji su nastali u uslovima duboke jugoslovenske krize, a ne izolovani početak nacionalnih političkih programa.

Srpsko pitanje

Profesor Fakulteta političkih nauka u Banjaluci Đorđe Vuković smatra da se rasprava o Memorandumu ne može odvojiti od načina na koji se srpsko nacionalno pitanje posmatra već više od jednog vijeka.

On ukazuje na to da se pokušaji da se govori o položaju srpskog naroda u prostoru bivše Jugoslavije često predstavljaju kao opasna zavjera ili velikosrpska hegemonija.

– Bilo da je riječ o teškom socijalnom položaju srpskog naroda, zapostavljenoj privredi i razbaštinjenoj kulturi, ugroženim pravima i povrijeđenom dostojanstvu, njegovanju sjećanja ili planovima za budućnost, svemu onome što je za svaki drugi narod oduvijek bilo nužno i prirodno, za Srbe je nedopustivo i skandalozno! Bilo kroz čitav 20. vijek, a tako i danas. U tolikoj mjeri da nezanemarljiv dio naroda, a posebno tzv. političke i kulturne elite, i sami saučestvuju u tom procesu samoprogona i samoponištavanja – kaže Vuković.

Iz te perspektive, Vuković položaj srpskih intelektualaca vidi kao trajno protivrječan.

– Baš zato i jesu na stalnom strelištu. Onaj tzv. patriotski orijentisani dio javnosti optužuje ih da su ćutolozi i konformisti, bez dovoljno nacionalne svijesti i hrabrosti da javno govore, dok ih tzv. građanisti, mondijalisti i kosmopolite okrivljuju za raspirivanje nacionalizma i kovanje zavjereničkih planova. U međuvremenu, srpsko pitanje postaje sve složenije, državni i nacionalni interesi sve ranjiviji, identiteti raspolućeniji – navodi Vuković.

Govoreći o vremenu u kojem je Memorandum nastao, Vuković naglašava da se on ne može posmatrati izvan šireg političkog i nacionalnog konteksta tadašnje Jugoslavije.

–  Pored krize jugoslovenske privrede i društva, bilo je to vrijeme kada su se jasno ispoljavali slovenački, hrvatski i albanski šovinizam i separatizam. Protjerivanje srpskog naroda sa Kosova. U Hrvatskoj su najnerazvijenija područja bila ona na kojima je živio srpski narod, Lika, Kordun, Banija. Prisvajanje i rasparčavanje srpskog kulturnog blaga vidjelo se na primjeru označavanja Laze Kostića kao Vojvođanina, Njegoša kao Crnogorca, Petra Kočića kao Bosanca – ističe Vuković.

Memorandum 2

Poseban dio Vukovićeve kritike odnosi se na ono što naziva “Memorandumom 2”, dokumentom koji je u javnosti predstavljen kao nastavak originalnog Memoranduma.

Taj tekst nije bio zvanični dokument SANU, niti je potvrđeno da ga je ta institucija pisala ili usvojila, a u javnosti se pojavio 2011. godine. U ovom, kako kaže, izmišljenom spisu Srbima se pripisuje strategija negiranja BiH kao države, uz navodne instrukcije političarima u Banjaluci da BiH tretiraju isključivo kao “privremenu zajednicu dvije teritorije”.

– Isti narativ preuzela je i hrvatska propaganda, dodajući svoje začine o “nastavku sna o Velikoj Srbiji” i tvrdnjama da se “Srbi nikada ne smiju odreći Knina”. Nazivali su ga i “Priručnik o uputama za udar na BiH”, “Velikosrpski Memorandum 2”, “Nastavak sna o Velikoj Srbiji”, “Državotvorna strategija za nastavak projekta Velika Srbija”, “Orijentir za vlade Srbije i Srpske” – navodi Vuković.

Smatra da je takvim tumačenjima jedan nepostojeći dokument dobio politički život koji nije imao u stvarnosti. Cilj je, kaže, jasan – kulturno i ekonomsko povezivanje Srbije i Republike Srpske prikazati kao mračni zavjerenički plan, a ne kao prirodan proces saradnje istog naroda. Tako je, kako kaže, “Memorandum 2” postao najcitiraniji nevidljivi dokument na Balkanu.

– Ukratko, nekoliko tabaka teksta malo ko je pročitao, ali u izmišljanju sadržaja, klevetanju, proganjanju i satanizovanju srpske inteligencije, već 40 godina učestvuju generacije zlonamjernih i zaluđenih tipova. Da se obezglavi srpski narod, diskredituje svaki pojedinac ili institucija kojima je dužnost da bdiju, misle i govore o nacionalnim pitanjima, da se obeshrabre i ućutkaju svi bivši, sadašnji i budući svjedoci onih stvarnih procesa u kojima drugi narodi afirmišu svoje nacionalizme, falsifikujući prošlost i gazeći slobodarske, državotvorne i uistinu kosmopolitske vrijednosti sa kojima su im Srbi pružali ruke i praštali, plaćali glavama slobodu i zajedničku državu, da bi zauzvrat dobijali nož u leđa i pljuvačku u lice – poručio je Vuković.

Odgovor na pitanje

Četiri decenije kasnije, iz tumačenja Memoranduma ostaju dvije važne činjenice koje se ne moraju međusobno isključivati. Kako ukazuje Marković, dokument je prepoznao dio stvarnih problema jugoslovenske krize, ali nije ponudio zaokružena rješenja niti razrađen politički program.

Vuković, s druge strane, ukazuje da se njegov sadržaj ne može posmatrati izvan tadašnjeg položaja Srbije i srpskog naroda i šireg sukoba oko nacionalnih pitanja u Jugoslaviji.

Upravo između te dvije ravni, stvarnog sadržaja teksta i načina na koji je on kasnije tumačen i politički korišćen, ostaje i odgovor na pitanje zašto Memorandum SANU ni danas nije samo istorijski dokument, već i predmet spora o uzrocima jugoslovenske krize i njenom nasljeđu.

Selinić: Problemi nisu izmišljeni

Istoričar Slobodan Selinić smatra da se Memorandum SANU mora posmatrati kroz stvarne probleme na koje je ukazivao, ali i u širem kontekstu krize jugoslovenske federacije. Prema njegovoj analizi, pitanja položaja Srbije poslije Ustava iz 1974. godine, njenog ekonomskog položaja i položaja Srba na Kosovu i u Hrvatskoj nisu bila izmišljena od autora Memoranduma. Selinić istovremeno naglašava da jugoslovenska kriza nije počela Memorandumom i da se raspad zajedničke države ne može objasniti samo tim dokumentom. On Memorandum opisuje kao nedovršen tekst koji nije bio formalno usvojen u SANU, a njegov sadržaj vidi kao kritiku načina na koji je federacija funkcionisala, posebno nakon Ustava iz 1974. godine.

Ustav iz 1974. i moralna kriza

Memorandum je upozoravao na dubinu moralne krize koja je bila posljedica ideološke krize i odstupanja od proklamovanih socijalističkih načela. Ustav iz 1974. je doživljavan kao uzrok krize i nepovoljnog položaja Srbije u jugoslovenskoj zajednici. Zahtijevan je demokratski preobražaj Jugoslavije kako bi odgovorila izazovima koje je donosio 21. vijek i postala dio savremene evropske civilizacije, piše Glas Srpske.