Balkanski ratovi (1912-1913) – Oslobađanje teritorija naseljenih Srbima

03.10.2025. | 06:58

Balkanskim ratovima se označavaju dva rata vođena u razdoblju od 1912. do 1913. godine. Prvi rat se desio u oktobru 1912. i trajao je do maja 1913. godine, u tom ratu su učestvovale četiri države, Srbija, Crna Gora, Grčka, Bugarska. Drugi Balkanski rat se desio u junu 1913. i trajao je do avgusta 1913, u njemu je učestvovalo pet država, Srbija, Crna Gora, Grčka, Rumunija, Turska.

PRVI BALKANSKI RAT

Uzroci i savezi

Oslobodivši se turskog ropstva u XIX vijeku, balkanske države Srbija, Bugarska, Grčka i Crna Gora oslobodile su se i feudalnih okova.

Prodiranje kapitalističkih društvenih odnosa i jačanje nacionalne svijesti ispoljavalo se u težnji za oslobođenjem porobljenih krajeva i nacionalnim ujedinjenjem, ali i u tendenciji mlade buržoazije za teritorijalnim proširenjem preko etničkih granica. Otuda i sukobi interesa koji su se svodili na pitanje kako treba podijeliti one teritorije koje će se tek osloboditi od Turaka. Naslanjajući se na velike sile radi ostvarenja svojih teritorijalnih ciljeva, balkanske države postaju eksponenti njihove imperijalističke politike.

Velike sile želele su da mladoturski ustanak 1908. iskoriste za svoje ciljeve, i da postave pitanje podjele Turske na štetu balkanskih država. Najopasniji protivnik interesa balkanskih država bila je Austro-Ugarska, koja je podržana od Njemačke, nastojala da iz okupirane Bosne i Hercegovine, preko Sandžaka i Kosova, prodre ka Solunu. To je i ubrzalo međusobno zbližavanje balkanskih država. Rusija kao članica Trojnog sporazuma, podržavala je to zbližavanje, smatrajući da će time spriječiti austro-njemačko nadiranje na Balkansko poluostrvo. Rad na stvaranju Balkanskog saveza počeo je u jesen 1911. godine. Na osnovu ugovora i tajnog dodatka, zaključena je 2. jula Vojna konvencija kojom su predviđene vojne obaveze obe strane u slučaju defanzivnog i ofanzivnog rata, kao i detalji zajedničkog komandovanja, snabdijevanja i podjele ratnog plijena. Poslije regulisanja Vojne konvencije zaključeni su vojni sporazumi između generalštabova srpske i bugarske vojske. Rad na sklapanju ugovora o savezu između Bugarske i Grčke započet je, takođe, 1911. godine. Pitanje vojne saradnje bilo je regulisano bugarsko-grčkom Vojnom konvencijom, potpisanom 5. oktobra 1912. godine. Između Bugarske i Grčke nije bila predviđena podjela turske teritorije. Savez između Crne Gore i Bugarske za rat protiv Turske potpisan je u julu, a između Srbije i Crne Gore 27. septembra 1912. godine. Poslednji je predviđao pravce dejstva srpske i crnogorske vojske, način saradnje i komandovanja u slučaju zajedničkih operacija na istoj teritoriji. Što se tiče oslobođene teritorije, svaka strana zadržaće ono što zauzme, uz rezervu kasnijih korekcija.

Poslije toga saveznici su počeli intenzivne pripreme za rat protiv Turske. Događaji koji su se odigrali u ljeto 1912. godine još su ih više ubrzali: albanski ustanak, pobuna garnizona u Jedrenu i Bitolju, kao i pad mladoturske vlade, pojačali su anarhiju u Turskoj. Velike sile iskoristile su te događaje, naročito Austrougarska i Rusija. One su željele da održe postojeće stanje na Balkanu, uz ograničene reforme koje nisu mogle imati dublje i trajnije rezultate. Zbog toga su saveznici odlučili da pitanje Turske riješe oružjem, i 29. septembra uputili su ultimativne note Turskoj sa zahtjevom da se izvrše reforme, da se sprovede administrativna autonomija, uvedu lokalne skupštine, dozvoli sloboda nastave, uspostavi lokalna policija i drugo. Na to je Turska 23. septembra naredila djelimičnu mobilizaciju u evropskim provincijama, zaplijenila grčke brodove u carigradskoj luci i ratni materijal koji je pristizao u Srbiju iz inostranstva preko Soluna. Saveznici su na to 30. septembra 1912. godine odgovorili opštom mobilizacijom, što su i Turci učinili sutradan. Crna Gora objavila je rat Turskoj već 8. oktobra, Srbija i Bugarska 17. oktobra, a Grčka 19. oktobra 1912. godine.

U manje od 9 mjeseci, Turska je izgubila teritorije na skoro cijelom području evropskog kontinenta, pa je uspostavljeno primirje 4. avgusta 1913. godine sa svim protivnicima, osim Grčke. Nakon odbijanja ispunjavanja zahtjeva od strane Turske i državnog puča u januaru 1913. godine, rat je nastavljen, gde je Turska izgubila i utvrde Jedrene, Janjinu i Skadar, kao i prevlast na moru od grčke mornarice, pa je 30. maja 1913. godine, pod posredstvom Velikih sila (Austro-Ugarska, Njemačka, Francuska, Velika Britanija i Italija) uspostavljen mir Londonskim mirovnim ugovorom, po kojem je Turska balkanskim saveznicima predala sve svoje teritorije zapadno od linije Enos – Midija (obala Egejskog mora – obala Crnog mora), kao i ostrva u Egejskom moru, uključujući i Krit.

Kao rezultat Prvog balkanskog rata stvorena je Albanija kao nezavisna država, na čemu je insistirala Austro-Ugarska, na štetu zemalja pobednica, Grčke, Srbije i Crne Gore.

DRUGI BALKANSKI RAT

Nezadovoljstvo podjelom osvojenih turskih područja, posebno Makedonije, dovelo je do Drugog balkanskog rata (29. jun – 10. avgust 1913). Jedna bugarska vojna jedinica je 29. juna 1913. godine napala srpske snage na rijeci Bregalnici (tzv. Bregalnička bitka), a 30. juna i grčke snage na području Soluna. Grčka vojska je pod komandom Kralja Konstantina porazila Bugare u bici kod Kukuša gde su obe strane pretrpele teške gubitke. Iako je bugarska vlada pokušala da ospori ratne operacije protiv Srbije i Grčke, one su 8. jula 1913. godine objavile rat Bugarskoj. Ubrzo su im se pridružile i Crna Gora i Rumunija, kao i Turska s željom da povrati neka područja koja je tokom Prvog balkanskog rata izgubila.

Zbog premoći saveznika, Bugarska je ubrzo bila poražena i prinuđena na mir u Bukureštu 10. avgusta 1913. godine, po kojem je Bugarska morala predati područja osvojena u Prvom balkanskom ratu. Veliki deo teritorije dobila je i Rumunija, a Makedonija je bila podijeljena između Grčke i Srbije.

Balkanski ratovi su bili uvod u godinu kasnije Prvi svetski rat. Naime, od ovih mirovnih ugovora, Srbija je najviše izvukla korist i bila je najmoćnija država na Balkanu, što je dovelo do zategnutosti između Austrougarske i Srbije. Austrougarskoj nije odgovarala moć Srbije na Balkanu, koja je važila kao ruski satelit, u njenim namjerama daljnjeg širenja na istok ka Solunu, a Srbiji prisutnost Austrougarske na Balkanu. Tako je ubistvom Franca Ferdinanda 28. juna 1914. godine u Sarajevu i nađen povod za početak Prvog svetskog rata.

Ovaj edukativni članak je pripremljen u okviru projekta „Putevima srpskog nasljeđa“ koji podržava Kabinet predsjednike Republike Srpske. Svi članci objavljeni u okviru navedenog projekta predstavljaju isključivo stavove i mišljenja Udruženja za razvoj seoskog turizma koje sprovodi projekat.