82 godine od „Halijarda“: Sjećanje na akciju spasavanja savezničkih pilota

03.10.2026. | 16:41 Dodaj BL Portal kao Google izvor

Darko Despotović, unuk Cvijetina Todića – komandanta Ozrenskog četničkog korpusa Jugoslovenske vojske u otadžbini, rekao je Srni da je danas veoma važno prepoznati veličinu žrtve koju su učesnici misije “Halijard” bili spremni da podnesu da bi se saveznički piloti vratili živi svojim porodicama.

Despotović je podsjetio da je posljednja faza operacije “Halijard” /Vazdušni most/ izvedena u selu Boljanić na Ozrenu, gdje je izgrađen improvizovani aerodrom sa kojeg je krajem 1944. i u februaru 1945. godine uspješno poletjelo i spaseno oko 60 savezničkih avijatičara, zajedno sa nekoliko civila i članova vojnih misija.

On je naveo da svečano obilježavanje godišnjica misije “Halijard” i spajanje porodica potomaka spasenih pilota sa potomcima hrabrih ljudi iz Boljanića koji su te pilote krili od neprijatelja u vlastitim domovima, i pri tom rizikovali svoje i živote svojih porodica, ima osim vojne i dodatnu dimenziju ljudskosti.

Despotović je rekao da je izgradnju improvizovanog aerodroma u Boljaniću i organizaciju evakuacije organizovao Ozrenski četnički korpus pod komandom njegovog djeda Cvijetina Todića u saradnji sa Trebavskim četničkim korpusom pod komandom popa Sava Božića, na obodu slobodne teritorije koju su oni kontrolisali.

“Da bi se shvatio nivo opasnosti ratnog okruženja važno je znati da su na samo dvadesetak kilometara udaljenosti u Doboju bile jake neprijateljske snage njemačke i hrvatske vojske, a da je `slobodna` teritorija prestajala na manje od kilometar”, istakao je Despotović.

Ukazujući na istorijske okolnosti, Despotović je naveo da je ta operacija sprovedena u dubini područja koje je okupirala Nezavisna država Hrvatske čija je vlast provodila rasne zakone usmjerene protiv Srba sa ciljem njihovog istrebljenja.

On je istakao da je danas veoma važno prepoznati veličinu žrtve koju su ti ljudi bili spremni da podnesu da bi se saveznički piloti vratili živi svojim porodicama, te izrazio zadovoljstvo što su potomci spasenih pilota pokazali najveću ljudsku vrlinu – zahvalnost prema precima, dobrim djelima i prema dobrim ljudima.

Despotović je rekao da se ta zahvalnost manifestuje i djelovanjem Fondacije “Halijard” koja je osvjetlila ovaj događaj iz ugla iz kojeg je na ovim prostorima ranije bilo zabranjeno gledati.

On smatra da je važno stalno isticanje, održavanje i građenje tradicionalnog prijateljstvo između srpskog i američkog naroda, s obzirom da su okolnosti pokazale kako ga je lako srušiti, a kako ga je teško ponovo izgraditi.

Despotović je podsjetio da do prije dve decenije ljudi rođeni na Ozrenu, pa i u samom Boljaniću, nisu ni znali za ovu herojsku operaciju koju su izveli njihovi preci, a da su rijetki, i to prisluškivanjem razgovora starijih, nešto o tome načuli.

“U Jugoslaviji pod vlašću komunista svako spominjanje ove akcije ili drugih uspjeha Jugoslovenske vojske u otadžbini, a koja je bila regularna Vojska Kraljevine Jugoslavije, vodilo je ubistvu te osobe, odvođenju u komunističke logore, ili zatvor, pod optužbom za narušavanje bratstva i jedinstva”, istakao je Despotović i dodao da je to srpski narod uveo u samocenzuru.

Prema njegovim riječima, otežavajuće okolnosti na očuvanju istine o tim dešavanjima bile su, nažalost, i te što su skoro svi junaci tog herojskog događaja koji su pripadali Vojsci Kraljevine Jugoslavije pobijeni.

Despotović je rekao da se tek krajem 90-tih godina prošlog vijeka počelo šaputati o misiji “Vazdušni most”, a tačnije informacije iznio je 1996. godine u svojoj knjizi “Sinovi Ozrena” Milenko Maksimović, koji je u njoj učetvovao kao golobradi mladić.

Prema njegovim riječima, Maksimović je preživio poslijeratno strijeljanje “bez suda i osude” i zajedno sa udruženjima građana koji su poštovaoci Cvijetina Todića i Vojske Kraljevine Jugoslavije obilježio mjesto aerodroma u Boljaniću metalnom tablom sa prigodnim tekstom.

“Vrijeme je učinilo da tekst počne da blijedi, a onda su se pojavili potomci spasenih pilota organizovani u Fondaciji `Halijard` i zahvaljujući njihovoj inicijativi i pregalaštvu ovaj događaj dobija važnost i dimenziju koju zaslužuje, a kakvu zbog određenih istorijskih okolnosti mi sami nikada ne bi mogli dosegnuti”, istakao je Despotović.

On tvrdi da bez Fondacije “Misija Halijard” ova ratna i ljudska priča ne bi nikada dobila današnju političku i medijsku podršku i da je obilježavanjem ovog događaja razbijen propagandni stereotip koji o četnicima – srpskim patriotama i običnim ljudima koji su bili prinuđeni da se brane i bore za goli život, govorio samo najgore, istovremeno skrivajući mnoge svijetle istorijske događaje.

Despotović je rekao da, nakon što je Vlada Republike Srpske Misiju “Halijard” proglasila događajem od nacionalnog značaja i preuzela organizaciju, on se svake godine obilježava na dostojanstven način uz izvještavanje medija, što značajno doprinosi da se širi krug ljudi upoznaje sa istinom učesnicima tih događaja.

Despotović je istakao da je potrebno memorijalnim kompleksom od istorije otrgnuti danas već zaboravljena i druga herojska djela učesnika ove operacije, koji su u aprilu 1943. slomili njemačko-hrvatsku ofanzivu “Tojfel tri”, takozvanu bitku za Kraljicu i spasili od istrebljenja srpski narod ovog kraja koji je bio u zbjegu na vrhovima Ozrena.

“Svi oni koji svoj život duguju uspjehu bitke na `Kraljici`, a to je većina stanovništva Ozrena i okoline, kao i grada Doboja, trebali bi poput američkih građana potomaka pilota spasenih u Misiji `Halijard`, da izraze svoju zahvalnost junacima koji su učestvovali u odbrani života njihovih predaka iz srpskog naroda i slomu ofanzive `Tojfel tri`”, rekao je Despotović.

On smatra da njihova imena treba da se uklešu u odgovarajući istorijski spomen-kompleks, gdje bi im se, kao i za “Misiju Halijard”, dostojanstveno odalo priznanje.

Goganović: Trajno svjedočanstvo hrabrosti

Zamjenik ministra odbrane u Savjetu ministara Aleksandar Goganović izjavio je Srni da operacija “Halijard” predstavlja trajno svjedočanstvo hrabrosti, humanosti i savezništva srpskog i američkog naroda.

“Srpski narod je, rizikujući sopstvene živote, pružio utočište i spasio stotine savezničkih, prije svega američkih pilota. U Boljaniću kod Doboja spas je pronašlo 60 savezničkih avijatičara. To je istorijska činjenica na koju smo ponosni i koju smo dužni da čuvamo od zaborava”, rekao je Goganović povodom obilježavanja 82 godine od ove operacije.

On je naglasio da “Halijard” nije samo sjećanje na prošlost, već i snažna osnova za izgradnju odnosa u budućnosti.

“Kada sam ove godine u Vašingtonu razgovarao sa američkim zvaničnicima, podsjetio sam da su temelji našeg partnerstva postavljeni upravo ovdje, u Boljaniću. Srbi i Amerikanci imaju istoriju savezništva i vjerujem da na tim temeljima možemo graditi još snažnije odnose zasnovane na međusobnom poštovanju”, poručio je Goganović.

Goganović je istakao da će Republika Srpska nastaviti da njeguje kulturu sjećanja na heroje “Halijarda” i da čuva uspomenu na jedan od najsvjetlijih primjera solidarnosti srpskog prema američkom narodu.

Misija “Halijard”, u prevodu operacija “Vazdušni most”, kodno je ime za najveću vojnu akciju spasavanja savezničkih pilota koji su oboreni u dubini neprijateljske teritorije tokom Drugog svjetskog rata.

Izveli su je pripadnici Vojske kraljevine Jugoslavije pod komandom generala Dragoljuba Mihailovića u okupiranoj Jugoslaviji, a u saradnji sa američkom obavještajnom službom.

U selu Boljanić kod Doboja danas su obilježene 82 godine od akcije savezničkih pilota “Halijard – vazdušni most” u kojoj je spaseno više od 500 pilota, a u ovom selu njih 60.