Dan slobode u sjeni Dejtona: Banjaluka još čeka spomenik oslobodiocima iz 1918. FOTO

Dragan Milošević | BL Portal

13.11.2026. | 08:28 Dodaj BL Portal kao Google izvor

Srpsku vojsku Banjaluka je 21. novembra 1918. godine dočekala s radošću, poslije godina ratne represije i progona. Uoči 108. godišnjice oslobođenja, istoričar Borivoje Milošević za BL portal upozorava da taj događaj danas ostaje u sjeni Dejtona, dok ideje za spomenik oslobodiocima nisu zaživjele.

Za redovnog profesora na Odsjeku za istoriju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Banjaluci, odnos prema tom datumu vidi se već u riječima kojima ga opisujemo. Smeta mu što se u javnosti često govori samo o „ulasku srpske vojske“, čime se, smatra, potiskuje suština događaja.

„Meni lično smeta taj termin obilježavanje dana ulaska srpske vojske u Banju Luku. Termin ulazak nije nimalo prigodan u kontekstu ovih događaja. Jednostavno, i u nazivu te manifestacije mora se reći da je to trenutak oslobođenja Banjaluke“, poručuje Milošević.

Da bi se razumjelo zašto mu je ta razlika važna, treba se vratiti u grad koji je kraj rata dočekao sa iskustvom progona, zatvaranja i veleizdajničkog procesa.

Vojska je stizala uglavnom bez borbi

Put do Banjaluke otvoren je probojem Solunskog fronta 15. septembra 1918. godine. Srpska vojska, koja je prethodno prošla kroz velika stradanja i povlačenje preko Albanije, krenula je u brzo napredovanje i oslobađanje Srbije. Uslijedio je slom Austrougarske i dolazak srpskih jedinica u Bosnu i Hercegovinu.

Milošević objašnjava da je vojska na prostor dotadašnje monarhije dolazila na poziv novih narodnih vlasti, formiranih nakon raspada austrougarske uprave. Jedinice Druge srpske armije vojvode Stepe Stepanovića prešle su Drinu i nastavile prema gradovima u unutrašnjosti.

Sarajevo je oslobođeno 6. novembra, a Banjaluka je srpske vojnike dočekala 21. novembra. U njenom oslobođenju značajnu ulogu imala je Timočka divizija.

Završnica rata na ovom prostoru uglavnom nije ličila na velike bitke koje su joj prethodile. Austrougarska vojska bila je u rasulu, a vlast monarhije se raspadala.

„Srpske jedinice su u gradove u koje su ulazile, Mostar, Banjaluka, Sarajevo, Tuzla, Trebinje, Prijedor i tako dalje, ulazile mahom mirno i bez ikakvih oružanih sukoba“, objašnjava Milošević za BL portal.

Istorijski izvori, arhivska građa i tadašnja štampa, navodi on, svjedoče o radosnim dočecima, ponegdje i euforiji. Takvo raspoloženje zabilježeno je i u pojedinim muslimanskim i katoličkim sredinama.

Grad koji je pamtio veleizdajnički proces

Za srpsko stanovništvo u Bosni i Hercegovini kraj austrougarske vlasti imao je posebnu težinu. Ratne godine obilježili su represija, progoni, deportacije i stradanja, a Banjaluka je postala mjesto jednog od najpoznatijih sudskih procesa tog vremena.

Na Banjalučkom veleizdajničkom procesu 1915. i 1916. godine optuženo je 156 ljudi, među njima i dvije žene. Šesnaestoro optuženih osuđeno je na smrt vješanjem. Nakon međunarodnih diplomatskih intervencija, smrtne kazne zamijenjene su zatvorskim. arhivvojvodine.org.rs

Upravo to iskustvo, naglašava Milošević, daje puni smisao dočeku srpske vojske. Za Srbe u BiH oslobođenje je predstavljalo i ostvarenje dugogodišnje težnje da žive u zajedničkoj državi sa sunarodnicima iz Srbije, Crne Gore i drugih južnoslovenskih krajeva.

Među vojnicima koji su donijeli slobodu bili su i ljudi porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Neki su srpskoj i crnogorskoj vojsci pristupili kao dobrovoljci, dok su drugi u srpske jedinice stigli nakon zarobljavanja ili predaje na istočnom frontu, gdje su prethodno ratovali u austrougarskoj uniformi.

Njihovo učešće u borbama i proboju Solunskog fronta, podsjeća profesor, važan je dio priče o oslobođenju krajeva iz kojih su potekli.

Tri ideje za spomenik, nijedna ostvarena

Tragovi ratnog stradanja danas se čuvaju na više mjesta u Banjaluci. Na groblju Sveti Pantelija nalazi se spomen-krstača posvećena Srbima preminulim tokom istrage i suđenja u veleizdajničkom procesu. Na mjestu nekadašnje dječačke škole, u kojoj je održan proces, nalazi se novije spomen-obilježje njegovim žrtvama.

Međutim, Milošević smatra da postojeća rješenja ne uspijevaju dovoljno snažno da približe ljudima događaje na koje podsjećaju. Posebno je kritičan prema spomen-parku posvećenom žrtvama veleizdajničkog procesa.

„Mislim da on ne zadovoljava potrebu, da ne budi ni emociju kod ljudi koji ga posjećuju i da je to jedno relativno prazno i mrtvo mjesto“, ocjenjuje profesor.

Kada je riječ o samom oslobođenju 1918. godine, podsjeća na više neostvarenih prijedloga. Jedan je bio podizanje spomenika kralju Petru I Karađorđeviću Oslobodiocu, drugi obilježavanje uloge vojvode Stepe Stepanovića, a treći zajednički memorijal koji bi povezao stradanje srpskog stanovništva i slobodu dočekanu na kraju rata.

O tim idejama naročito se govorilo od 2014. do 2018. godine, u susret stogodišnjici oslobođenja. Prema riječima profesora, nijedna nije realizovana.

„Nažalost, nijedno, ni drugo, ni treće rješenje, koliko god da je bilo prijedloga, nije realizovano“, kaže Milošević za BL portal.

Gradski praznik u sjeni Dejtona

Dan oslobođenja u Prvom svjetskom ratu dobio je 2019. godine status gradskog praznika. Ipak, isti datum nosi i sjećanje na znatno bliži događaj: 21. novembra 1995. godine parafiran je Dejtonski mirovni sporazum.

Milošević smatra razumljivim što Dejton privlači veću pažnju javnosti i medija. Rat devedesetih pamte mnogi današnji građani, a među njima su i njegovi neposredni učesnici. Sjećanje na Prvi svjetski rat, nasuprot tome, s vremenskom udaljenošću sve više blijedi.

Upravo u odnosu između onoga što znamo iz istorije i onoga čemu danas dajemo prostor profesor vidi problem. O Prvom svjetskom ratu uči se u osnovnim i srednjim školama, kao i na fakultetima, ali to znanje ne dobija uvijek odgovarajuće mjesto u javnom životu.

„Ostaje utisak da je taj period Prvog svjetskog rata i uopšte stradanja Srba u Bosni i Hercegovini, pa i fenomen slobode koja je došla 1918. godine, pomalo skrajnut ili zaboravljen u javnom diskursu“, upozorava Milošević.

Pri tome, dodaje, ovaj dio istorije još ima mnogo neistraženih tema. Više od jednog vijeka vremenske udaljenosti ne znači da su sve priče ispričane i svi dokumenti proučeni.

Više sadržaja, manje forme

Kao ohrabrenje Milošević vidi sve veću pažnju koja se u školama, medijima i naučnim radovima posvećuje 15. septembru, Danu srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave. Taj datum vezan je za proboj Solunskog fronta, vojnu prekretnicu koja je otvorila put i oslobođenju Banjaluke.

Volio bi, kaže, da sličan odnos bude izgrađen i prema 21. novembru. Njegova primjedba odnosi se prije svega na sadržaj kojim se važni datumi obilježavaju i na to koliko oni današnjim generacijama zaista približavaju prošlost.

„Ponekad mi se čini da se neke stvari obilježavaju tek reda radi, dakle da imamo formu, a ne zapravo suštinu“, ističe profesor.